Deprem Sonrası Kaygı Nedir? Belirtileri ve Başa Çıkma Yolları

Depremler, dünyanın hemen hemen her yerinde milyonlarca insanın yaşamını hem sosyoekonomik yönden hem de psikolojik açıdan derinden etkileyen doğal afetlerdir. Yıkıcı etkisi nedeniyle depremin ardından insanların yeniden aynı şeyleri yaşamaktan, kendisinin veya yakınlarının zarar görmesinden korkması son derece doğaldır. Ancak bu endişenin uyku düzenini bozması, günlük işlere odaklanmayı zorlaştırması veya sosyal ilişkileri olumsuz etkilemesi durumunda psikolojik destek almak faydalı olabilir.

Türkiye'nin en büyük gerçeklerinden bir tanesinin deprem olduğu düşünüldüğünde bu gerçekle sürekli yüzleşmek zorunda kalmak zorlayıcı olabilir. Bu nedenle destek almak için kaygının günlük yaşamı tamamen kısıtlamasını beklemek gerekmez.

Küçük bir seste irkiliyor, uyumakta zorlanıyor, salonunuzda otururken bir anda gözünüz avizeye takılıyor veya sürekli son depremleri kontrol etme ihtiyacı mı duyuyorsunuz? Deprem sonrası kaygı belirtilerini, günlük yaşamda neler yapabileceğinizi ve hangi durumlarda uzman desteği almanız gerektiğini yazının devamında bulabilirsiniz.

Deprem Sonrası Kaygı Belirtileri Nelerdir?

Deprem gibi travmatik olaylar insanları hem fizyolojik hem de psikolojik açıdan etkileyebilen şok edici, korkutucu, endişe verici deneyimlerdir. Böyle bir olay sırasında ve sonrasında korku hissetmek doğaldır. Bu korku vücudun tehlikeye karşı verdiği "savaş ya da kaç" tepkisinin bir parçasıdır. Söz konusu tepki kişinin tehlikeyle mücadele etmesine veya tehlikeden uzaklaşmasına yardımcı olarak kendisini korumasını sağlayabilir.

Tehlikenin ortadan kalkması yaşanan korkunun hemen sona ereceği anlamına gelmez. Travmatik olayın ardından insanlar öncelikle hayatta oldukları için rahatlama hisseder. Rahatlama tepkisinin ardından ise bir süre kaygılı, üzüntülü ve öfkeli hissedebilir, uyku sorunları yaşayabilir ve/veya sürekli olarak olanları düşünebilir. Deprem sonrası görülen bu belirtiler kişiden kişiye farklılık da gösterebilir. Buna göre başlıca deprem kaygısı belirtileri şunlardır:

• Yeniden deprem olacağı, buna bağlı olarak kendisinin veya yakınlarının zarar göreceğine ilişkin endişe,
• Sürekli tetikte hissetme,
• Kalp çarpıntısı, hızlı nefes alma, titreme ve terleme,
• Uykuya dalmakta zorlanma, gece sık uyanma veya rahatsız edici rüyalar görme,
• Dikkatini toplamakta ve karar vermekte zorlanma,
• Huzursuzluk, çaresizlik hissi ve kolay öfkelenme,
• Mide rahatsızlıkları, iştah değişiklikleri ve yorgunluk,
• Depremi hatırlatan yerlerden, konuşmalardan veya durumlardan kaçınma,
• Aileden ve arkadaşlardan uzaklaşma.

Sayılan belirtiler çoğu insanda zamanla azalır ancak belirtilerin uzun süre devam etmesi ve günlük yaşamı ciddi ölçüde etkilemesi travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi psikolojik durumlara işaret edebilir.

Deprem Sonrası Sürekli Tetikte Hissetmek Normal mi?

Deprem, sel, yangın gibi insanların kontrolünde olmayan doğal afetler dünya var olduğundan bu yana insanları korkutur ve tedirgin eder. Doğal afetlerin hem kişinin kendi kontrolü dışında gelişen olaylar olması hem de ne zaman ve nerede meydana geleceğinin bilinmemesi yaşanan endişe ve tedirginliğin temel sebeplerindendir. Deprem sonrası tetikte olma hali yeni bir depremden kaçabilmek ve kendinizi koruyabilmek adına vücudunuzun geliştirdiği travma sonrası stres tepkilerindendir. Bu nedenle aslında depremden sonra bir süre için sürekli tetikte hissetmek oldukça normaldir.

Deprem sonrasındaki koşullar sürekli tetikte hissetmenize neden olabilir. Artçı sarsıntılar, barınma sorunları ve yakınlarının güvenliğiyle ilgili endişeler deprem sonrasında yaşanan stresi artırabilir. Bu nedenle herkesin aynı sürede sakinleşmesini veya günlük düzenine dönmesini beklemek zordur. Buna karşın zaman geçmesine rağmen tetikte olma hali devam ediyorsa, bu durum uyumayı, çalışmayı veya günlük işleri yapmayı zorlaştırıyorsa uzman desteği almanız faydalı olabilir. Ayrıca psikolojik destek almak için belirtilerin uzun süredir devam etmesi de gerekmez. Birisi ile hissettiğiniz duyguları paylaşabilmeniz yaşadığınız duyguları anlamlandırabilmenize ve yalnız olmadığınızı hissetmenize yardımcı olabilir.

Deprem Sonrası Uyku Problemleriyle Nasıl Başa Çıkılır?

Deprem sonrası uyku bozuklukları en sık karşılaşılan problemlerdir. Üstelik bu sorunların ortaya çıkması için depremi bizzat yaşamış olmak da gerekmez. Depremle ilgili haber ve görüntülerden etkilenen kişiler de yaşadıkları kaygı nedeniyle uyumakta zorlanabilir. Uzmanlar bazı kişilerin travmalardan sonra depresyon, anksiyete, uyku bozuklukları gibi gecikmiş tepkiler yaşayabileceğini ifade eder.

Deprem sonrasında kişi yorgun olmasına rağmen uykuya dalmakta zorlanabilir, gece sık sık uyanabilir veya uyandıktan sonra yeniden uyuyamayabilir. Bunun yanında yaşanan olayın veya olayla bağlantılı korkutucu görüntülerin yer aldığı kâbuslar da görülebilir. Sürekli tetikte hissetmek de kişinin uyumak için ihtiyaç duyduğu sakinliği bulmasını zorlaştırabilir.

Deprem gibi travmatik bir olaydan sonra uyku düzeninin yeniden oluşması zaman alabilir. Bu süreçte uyku düzeninizin hemen eskiden olduğu gibi olmasını beklemeden bulunduğunuz koşullara uygun bazı değişiklikler yapabilirsiniz. Uyku sorunları ile başa çıkmanıza yardımcı olabilecek bazı öneriler şunlardır:

• Uyku saatlerini düzenlemek: Her gün mümkün olduğunca aynı saatlerde yatmak ve kalkmak vücudun uyku düzenini korumasına yardımcı olabilir. Hafta sonlarında da bu düzeni sürdürmeye çalışabilirsiniz.
• Uyuduğunuz ortamı düzenlemek: Güvenli bir yerde olsanız bile yalnız uyumak sizi tedirgin edebilir. Güvendiğiniz birinin yanınızda olması veya odada loş bir ışık bırakmak kendinizi daha rahat hissetmenize yardımcı olabilir.
• Uyumadan önce sakinleşmeye çalışmak: Gün boyunca yaşadığınız gerginlik yatağa girdiğinizde de devam edebilir. Bu nedenle uyku öncesinde size iyi gelen gevşeme egzersizlerine zaman ayırabilirsiniz.
• Uyumak için kendinizi zorlamamak: Yatakta uzun süre uyumaya çalışıyorsanız kalkıp kitap okuyabilir veya sakin bir müzik dinleyebilirsiniz. Uykunuz geldiğinde yeniden yatağa dönebilirsiniz.

Sayılan yöntemler uyku sorunları ile başa çıkmanıza yardımcı olsa da bunu tek başınıza yapmanız her zaman kolay olmayabilir. Uzman bir psikolog ile görüşmek deprem sonrası uyku sorunlarınızı yönetebilmeniz için kendinize uygun hedefler belirlemenize yardımcı olabilir. Bu görüşmeler sırasında uzmanlar gerekli durumlarda EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme Terapisi) gibi terapi yöntemlerinden faydalanarak yaşadığınız deneyimi anlamlandırmanızı sağlayabilir.

Deprem Haberlerini Sürekli Takip Etmek Kaygıyı Artırır mı?

Deprem haberlerini sürekli takip etmek, özellikle yıkım ve kayıp görüntülerini tekrar tekrar izlemek, yaşanan kaygıyı artırabilir. Deprem sonrasında gelişmelerden haberdar olmak ve olası tehlikelere karşı hazırlıklı olmak istemeniz doğaldır. Bununla beraber haberleri takip ederken karşılaştığınız görüntüler kendinizi daha çaresiz hissetmenize ve sakinleşmekte zorlanmanıza neden olabilir. Kaygınız arttıkça yeni bir gelişme olup olmadığını öğrenmek için haberleri daha sık kontrol etme ihtiyacı duyabilirsiniz.

Bilimsel Bilgi Notu: Depremden doğrudan etkilenmeyen sosyal medya kullanıcıları ile yapılan bir çalışmaya göre deprem haberlerini çok sık takip eden insanlarda uyku ve konsantrasyon sorunlarına daha sık rastlanır. Uyumadan hemen önce ve uyanır uyanmaz sosyal medyayı kontrol eden insanlarda da dolaylı maruz kalma etkilerinin daha yoğun olduğu görülür. Bu sadece deprem için geçerli de değildir. Yapılan başka bir çalışma 11 Eylül saldırıları sonrasında haberleri sürekli takip eden kişilerde TSSB görülme sıklığının daha yüksek olduğunu gösterir.

Çocuklarda Deprem Sonrası Kaygı Nasıl Görülür?

Çocuklarda deprem sonrası kaygı çocuğun yaşına, yaşadıklarına ve içinde bulunduğu koşullara göre farklı şekillerde görülebilir. Bazı çocuklarda kaygı karın ağrısı veya baş ağrısı gibi fiziksel belirtilerle kendisini gösterirken diğerlerinde uyku sorunlarına veya daha önceden ilgi duyduğu şeylere karşı ilgisiz olmasına neden olabilir. Deprem sonrası çocuklarda kaygı belirtileri şunlardır:

• Küçük çocuklarda anne ve babaya daha fazla bağlanma, yalnızlıktan korkma, sık ağlama ve öfke nöbetleri yaşanabilir. Önceden bırakılmış olan altını ıslatma veya parmak emme gibi davranışlar yeniden başlayabilir. Çocuklar yaşadıkları korkutucu deneyimleri oyunlarında tekrar tekrar canlandırabilir.
• Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde ise derslere odaklanırken zorlanma, arkadaşlarından uzaklaşma, kolay öfkelenme ve depremi hatırlatan durumlardan kaçınma gibi belirtiler görülebilir.

Çocuğunuza destek olurken sorularına yaşına uygun, kısa ve dürüst yanıtlar verebilirsiniz. Konuşmak istediğinde onu dinlemek, hazır olmadığında ise anlatması için zorlamamak önemlidir. Yemek, oyun ve uyku saatlerini koşulların elverdiği ölçüde korumak da günlük yaşamın yeniden düzenlenmesine yardımcı olabilir. Depremin yeniden olmayacağına dair elinizde olmayan sözler vermek yerine onu korumak için aldığınız önlemleri anlatabilirsiniz.

Çocuğunuzun yaşadığı zorluklar artarsa veya okul yaşamını, uykusunu ve ilişkilerini etkilerse psikolog desteği almanız faydalı olabilir.

Uzman Notu: Deprem sonrası kaygı değerlendirilirken belirtilerin şiddeti, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği ve kişinin içinde bulunduğu koşullar önemlidir. Korku, irkilme veya uyku sorunları yaşamanız kısa vadede travma sonrası stres bozukluğunuz olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte erken dönemde gerekli önlemler alınmazsa günlük yaşam kalitenizde belirgin bozulma görülebilir. Bu nedenle yaşadığınız travmatik deneyimlerle kendi başınıza mücadele etmek zorunda değilsiniz. Gerekli durumlarda bir uzmandan yardım isteyebilirsiniz.

Ne Zaman Destek Alınmalıdır?

Deprem sonrasında yaşadığınız kaygının günlük yaşamınızı, uyku düzeninizi veya ilişkilerinizi olumsuz etkilediğini düşünüyorsanız profesyonel destek alabilirsiniz. Aşağıdaki durumlarda uzman desteği almanız faydalı olabilir:

• Yeniden deprem olacağı düşüncesiyle günlük işlerinize odaklanmakta zorlanıyorsanız,
• Sürekli tetikte hissediyor, en ufak ses veya harekette yoğun korku yaşıyorsanız,
• Uykuya dalmakta zorlanıyor, sık sık kâbus görüyor veya uyumaktan kaçınıyorsanız,
• Depremi hatırlatan durumlardan uzak durmak için günlük yaşamınızı kısıtlamaya başladıysanız,
• Yakınlarınızdan uzaklaşıyor; yoğun çaresizlik, üzüntü veya öfkeyle başa çıkmakta zorlanıyorsanız,
• Yaşadığınız duyguları hafifletmek için alkol gibi zararlı maddelere yöneliyorsanız,
• Belirtiler zamanla hafiflemiyor ya da giderek artıyorsa uzman desteğine başvurabilirsiniz.

Ayrıca kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceleri zaman zaman da olsa aklınızdan geçiyorsa bunu ertelemeden bir ruh sağlığı uzmanıyla paylaşmanız ve acil yardım almanız önemlidir.

Deprem sonrasında yaşadığınız kaygıyı anlamlandırmak ve bu süreçte destek almak için Terappin'deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyebilir, dilediğiniz yerden katılabileceğiniz online psikolog randevusu oluşturabilirsiniz.

Sonuç

Deprem sonrasında yeniden güvende hissetmek ve günlük yaşama dönmek zaman alabilir. Bu süreçte kendinizden hemen toparlanmayı beklemek yerine dinlenmeye, yakınlarınızla iletişimde kalmaya ve koşullarınız elverdiğince günlük alışkanlıklarınızı sürdürmeye özen gösterebilirsiniz. Yaşadığınız korku ve kaygıyı tek başınıza aşmak zorunda değilsiniz. Uyumakta, günlük işlerinizi yapmakta veya dikkatinizi toplamakta zorlanıyorsanız uzman bir psikologla görüşmek kaygıyla başa çıkmanıza yardımcı olabilir.