Gizli Narsizm Nedir? Belirtileri ve Klasik Narsizmden Farkları

Gizli Narsizm ile Klasik Narsizm Arasındaki Farklar

Gizli narsizmde kişinin kendisine ilişkin algısı her zaman sabit bir üstünlük düşüncesi üzerinden şekillenmeyebilir. Kişi kendisini önemli veya özel hissettiği durumlarla yetersiz, değersiz ya da başarısız hissettiği durumlar arasında geçişler yaşayabilir. Takdir ve onay ihtiyacını ise doğrudan ifade etmek yerine dolaylı yollarla gösterebilir. Ancak bu özellikler gizli narsizme özgü değildir ve tek başına narsistik kişilik bozukluğu bulunduğunu göstermez.

Gizli narsizm sıklıkla vulnerable yani kırılgan narsistik özelliklerle birlikte ele alınır. Kırılgan narsistik özelliklerde benlik saygısı dışarıdan gelen değerlendirmelere karşı daha hassas olabilir. Eleştirilmek, reddedilmek veya yeterince takdir edilmediğini düşünmek kişinin kendilik değerini etkileyerek utanç, yetersizlik ve değersizlik duygularını yoğunlaştırabilir. Bunun sonucunda savunmaya geçme, geri çekilme, kolay incinme veya öfke gibi farklı tepkiler görülebilir. Buradaki “gizli” ifadesi kişinin davranışlarını bilinçli olarak saklamasından çok narsistik özelliklerin dışarıdan kolaylıkla anlaşılmamasını ifade eder.

Narsistik kişilik bozukluğu kişinin yalnızca kendisini beğenmesi, bencil davranması veya yüksek öz güvene sahip olması değildir. DSM-5-TR’ye göre büyüklenme, yoğun hayranlık ihtiyacı ve empati kurmakta güçlükle ilişkili yaygın bir davranış örüntüsüdür. Bu örüntü kişinin kendisini nasıl gördüğünü ve başkalarıyla kurduğu ilişkileri etkileyebilir. DSM-5 narsistik kişilik bozukluğu özelliklerini 9 başlık altında inceler. Buna göre narsizm belirtileri şu şekilde sıralanabilir:

• Kendisini olduğundan daha önemli görme, başarılarını veya yeteneklerini abartma,
• Sınırsız başarı, güç, zeka, güzellik veya ideal aşk üzerine yoğun hayaller kurma,
• Özel ve benzersiz olduğuna, sadece belirli kişilerin onları anlayabileceğine inanma,
• Başkalarından aşırı ölçüde hayranlık ve takdir bekleme,
• Ayrıcalıklı davranılmayı hak ettiğini düşünme,
• Kendi amaçları doğrultusunda başkalarından yararlanma,
• Başkalarının duygularını ve ihtiyaçlarını anlamakta veya dikkate almakta güçlük yaşama,
• Başkalarını kıskanma veya başkalarının kendisini kıskandığını düşünme,
• Kibirli ve küçümseyici davranışlar veya tutumlar gösterme.

Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM-5-TR) narsistik kişilik bozukluğu için açık/gizli, büyüklenmeci/kırılgan narsizm şeklinde bir sınıflandırma yapmaz. Büyüklenmeci, kırılgan, açık ve gizli gibi kavramlar uzmanların narsistik özelliklerin nasıl ortaya çıktığını açıklamak için kullandıkları resmi olmayan ayrımlardır. Bu nedenle klasik narsizm ifadesi de genellikle büyüklenmeci ve daha görünür narsistik özellikleri anlatmak için kullanılır.

Bu özellikler birbirinden kesin sınırlarla ayrılmaz. Aynı kişi farklı zamanlarda, durumlarda veya ilişkiler içinde hem büyüklenmeci hem de kırılgan narsistik örüntüler gösterebilir. Ayrıca çekingenlik, eleştiriye hassasiyet veya beğenilme isteği tek başına gizli narsizm belirtisi olarak değerlendirilemez.

Gizli Narsizm Belirtileri

Gizli narsizm belirtileri, büyüklenmeci narsistik özelliklerde daha açık biçimde görülebilen kendini önemli görme ve ilgi arayışından farklı şekilde ortaya çıkabilir. Bu nedenle “Gizli narsist nasıl anlaşılır?” sorusuna tek bir davranış üzerinden yanıt vermek oldukça zordur. Kişi sessiz, çekingen veya mütevazı görünebilir. Bununla birlikte benlik saygısı dışarıdan aldığı onay ve değerlendirmelerden fazlaca etkilenebilir. Eleştirildiğinde, reddedildiğinde, yeterince takdir edilmediğini düşündüğünde veya beklentileri karşılanmadığında yoğun utanç, yetersizlik ya da değersizlik hissedebilir. Bu duygular geri çekilme, savunmacılık veya öfke gibi farklı tepkilerle ortaya çıkabilir.

Örneğin, bir kişi iş yerinde hazırladığı çalışmanın özellikle herkesin içinde yöneticiler tarafından takdir edilmesini bekleyebilir. Beklediği övgüyü alamadığında rahatsızlığını doğrudan söylemek yerine toplantıdan sonra içine kapanabilir. Çalışma arkadaşlarına mesafeli davranabilir veya “Benim yaptıklarım zaten hiçbir zaman görülmüyor.” şeklinde tepkisini dile getirebilir. Bu tür bir tepkinin bir kez yaşanması gizli narsizmi göstermez. Ancak benzer davranışların farklı ortamlarda sürekli tekrarlanması uzman değerlendirmesi gerektirebilir.

Başlıca gizli narsizm belirtileri şunlardır:

• Eleştiriye karşı aşırı hassasiyet: Eleştiriyi kişisel değerlerine yönelik bir saldırı olarak algılayabilir.
• Dolaylı takdir arayışı: Başarılarını doğrudan övmek yerine yeterince görülmediğini veya değerinin anlaşılmadığını vurgulayabilir.
• Kolay incinme ve geri çekilme: Beklediği ilgiyi görmediğinde iletişimi azaltabilir, içine kapanabilir veya bulunduğu ortamdan uzaklaşabilir.
• Değişken özsaygı: Kendisi hakkındaki düşünceleri başkalarından aldığı onaya göre kısa sürede değişebilir.
• Özel muamele beklentisi: Beklentisini açıkça söylemese de diğer insanların kendisini öncelikli tutması gerektiğini düşünebilir.
• Kıyaslama ve kıskançlık: Başkalarının başarısını kendi değeriyle karşılaştırabilir ve onların gördüğü ilgiden rahatsızlık duyabilir.
• Öfkeyi dolaylı biçimde gösterme: Rahatsızlığını açıkça ifade etmek yerine imalı konuşma, iletişimi kesme veya sessiz tepki verme görülebilir.
• Yetersizlik ve utanç duyguları: Eleştiri, başarısızlık veya reddedilme karşısında yoğun yetersizlik ve utanç hissedebilir.
• Başkalarının ihtiyaçlarını geri planda bırakma: Kendi incinmişliğine yoğunlaştığında karşısındaki kişinin duygularını ve ihtiyaçlarını gözden kaçırabilir.

Sayılan özelliklerin tamamının bir kişide görülmesi gerekmez. Ayrıca eleştiriye hassasiyet, düşük özsaygı, içe kapanma ve kıskançlık gibi davranışlar sadece gizli narsizmle ilişkili değildir. Kaygı, depresyon, anksiyete gibi farklı sorunlar da benzer davranışlara yol açabilir.

Gizli Narsizm Neden Gözden Kaçabilir?

Narsizm çoğunlukla yüksek özgüven, açıkça ifade edilen üstünlük düşüncesi, kibir ve ilgi odağı olma isteğiyle ilişkilendirilir. Gizli narsizmde ise bu özellikler aynı açıklıkta görülmeyebilir hatta kişi çekingen, hassas, utangaç, öz güvensiz veya mütevazı görünebilir. 

Narsistik davranışlar her ortamda ve durumda aynı şekilde ortaya çıkmayabilir. Kişi günlük yaşamında sakin görünürken eleştirildiğinde, başarısı fark edilmediğinde veya bir başkası öne çıktığında farklı tepkiler verebilir. İçine kapanma, savunmaya geçme veya değersizleştirildiğini düşünme gibi davranışlar özellikle bu durumlarda belirginleşebilir. Aslında kişi duygu, düşünce ve davranışlarını bilinçli olarak gizlemez. Tepkilerinin arkasındaki beklentileri çoğu zaman kendisi de fark etmeyebilir. Bu nedenle kişinin kendisinin bile farkında olmadığı duygu ve düşünceler başkalarının gözünden kaçabilir.

Gizli Narsizm İlişkileri Nasıl Etkiler?

Gizli narsistik özellikler kişinin yakın ilişkilerinde sürekli anlaşılmayı ve takdir edilmeyi beklemesine yol açabilir. Buna karşın kişi beklentilerini açıkça ifade etmekte zorlanabilir. Partnerinin veya aile üyelerinin ihtiyaçlarını kendi duygu, düşünce ve isteklerinin gerisinde bırakabilir hatta bunların çok da önemli olmadığını düşünebilir. Bu durum ilişkideki diğer tarafın sürekli açıklama yaptığı, güven vermek zorunda kaldığı bir ilişki dinamiği ortaya çıkarabilir.

Gizli narsistik davranışlara sahip bir kişide görülen eleştiriye karşı hassasiyet de ilişkilerde yaşanan anlaşmazlıkları büyütebilir. Kişi partnerinin dile getirdiği sıradan bir rahatsızlığı reddedilme, küçümsenme veya değer görmeme şeklinde yorumlayabilir. Bunun sonucunda savunmaya geçebilir, iletişimi kesebilir veya konuyu karşısındaki kişinin hatalarına çevirebilir. Sorunun doğrudan konuşulamaması, ilişkide belirsizlik ve duygusal uzaklık oluşturabilir.

Örneğin partnerlerden biri evdeki sorumlulukların eşit paylaşılmadığını söyleyebilir. Gizli narsistik özellikler gösteren kişi ise bunu karşısındaki kişinin kendisini yetersiz ve becerisiz gördüğü şeklinde algılayabilir. Herhangi bir konuşma yapmadan ortamdan uzaklaşabilir veya yaptığı fedakarlıkları sıralamaya başlayabilir. Neticesinde asıl konu olan sorumluluk paylaşımı konuşulmadan kalabilir.

Her iletişim sorunu veya alınganlık gizli narsizmle açıklanamaz. İlişkilerde benzer durumlar stres, geçmiş deneyimler ve iletişim eksikliği nedeniyle de yaşanabilir. Narsistik özelliklerin ilişkiye etkisi, davranışların sıklığına ve iki tarafın sorunları konuşmaya ne kadar açık olduğuna göre değişebilir.

Gizli Narsist Biriyle Nasıl İletişim Kurulur?

Çevrenizde gizli narsist özellikleri taşıyan birisi olduğunu düşünüyorsanız öncelikle ilk yapmanız gereken ona kendi kendinize tanı koymak yerine onunla açıkça konuşmaktır. Onu gizli narsist olarak etiketlemek yerine sizi zorlayan davranışları açıkça anlatmanız daha sağlıklı olabilir. Konuşma sırasında kişinin niyetini yorumlamak yerine yaşanan olaya ve bunun üzerinizdeki etkisine odaklanabilirsiniz. Örneğin kişi kendisinden başka hiçbir şeye önem vermiyorsa “Beni hiç önemsemiyorsun.” yerine “Konuşurken sözüm kesildiğinde kendimi dinlenmemiş hissediyorum ve bu beni üzüyor.” diyebilirsiniz. İletişim sırasında şu önerilerden yararlanabilirsiniz:

• Genellemeler yerine yaşanan belirli olayı anlatın.
• Uzun açıklamalar konunun dağılmasına ve asıl sorunun geri planda kalmasına neden olabilir. Kısa ve net konuşmalar yapabilirsiniz.
• Hangi davranışları kabul etmediğinizi ve tekrarlandığında ne yapacağınızı açıkça söyleyebilirsiniz.
• Yoğun öfke veya kırgınlık sırasında konuşmaya devam etmek yerine kısa bir ara vermek faydalı olabilir.
• Başka bir kişinin davranışlarını kontrol edemezsiniz ancak vereceğiniz tepkiyi ve sınırlarınızı belirleyebilirsiniz.

Kişiye narsist olduğunu kanıtlamaya çalışmak, tartışmayı kişilik özellikleri üzerinden yürütmek ve her defasında sınırları değiştirmek iletişimi zorlaştırabilir. Karşı tarafın öfkesini veya kırgınlığını tamamen önlemek için kendi ihtiyaçlarınızdan vazgeçmeniz de ilişkide yıpranmanıza neden olabilir. Sürekli küçümsenme, tehdit, kontrol, uzaklaşma veya fiziksel şiddet söz konusuysa sadece iletişim yöntemlerine güvenmek yeterli olmayabilir. Böyle bir durumda uzman psikolog desteği almak için karşınızdaki kişiyi teşvik etmeniz faydalı olabilir.

Gizli Narsizm Tedavi Edilebilir mi?

Gizli narsizm tedavisi için kesin bir yöntemden söz etmek zordur. Narsistik özellikler kişinin ilişkilerini, iş yaşamını veya günlük hayatını zorlaştırıyorsa psikoterapiden yararlanılabilir. Terapi kişinin davranışlarının arkasındaki ihtiyaçları fark etmesine, eleştiriyle daha sağlıklı baş etmesine ve daha sağlıklı ilişkiler kurmasına yardımcı olabilir.

Narsistik kişilik bozukluğunda değişim mümkündür ancak genellikle yavaş ilerler. Kişinin yaşadığı sorunları fark etmesi, değişmeye istekli olması ve terapiye devam etmesi süreci kolaylaştırabilir. Bazı kişiler terapiye narsistik özellikleri nedeniyle değil depresyon, kaygı, ayrılık veya iş yaşamında yaşadığı sorunlar nedeniyle başvurabilir. Bu sorunlar üzerinde çalışılırken tekrarlayan ilişki ve davranış örüntüleri de ele alınabilir. 

Terapi yöntemi kişinin ihtiyaçlarına ve eşlik eden psikolojik sorunlara göre belirlenir. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ve psikodinamik yaklaşımlar kullanılacak yöntemler arasındadır. 

Uzman Notu: Terapi, kişiliği kısa sürede tamamen değiştiremez. Terapilerin amacı kişinin tepkilerini fark etmesi, sorumluluk alabilmesi ve ilişkilerinde daha sağlıklı davranışlar geliştirebilmesidir. Yakınınızdaki bir kişiyi terapiye zorlayamazsınız. Buna karşın kendi sınırlarınızı belirlemek ve yaşadığınız zorlukları anlamlandırmak için siz psikolog desteği alabilirsiniz. 

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Narsistik özelliklerin bulunması her zaman psikolojik bir rahatsızlık olduğu anlamına gelmez. Ancak davranışlar sürekli tekrarlanıyor ve kişinin ilişkilerini, iş yaşamını veya ilişkilerini etkiliyorsa bir uzman desteği alınması faydalı olabilir. Şu durumlarda psikolojik destek düşünülebilir:

• Eleştiri karşısında yoğun öfke, utanç veya geri çekilme yaşanıyorsa,
• Beğenilme ve onay ihtiyacı kişinin kararlarını etkliyorsa,
• Benzer ilişki sorunları farklı kişilerle de yaşanıyorsa,
• Kaygı, depresyon veya değersizlik duyguları günlük yaşamı zorlaştırıyorsa,
• İlişkide sürekli küçümsenme, suçlanma veya kontrol edilme yaşanıyorsa,
• Sağlıklı sınırlar kurmakta veya korumakta zorlanılıyorsa.

Sayılan özelliklerin hepsini bünyenizde barındırmanız gerekmez, bir tanesi dahi sizi zorluyorsa bir uzmandan yardım almayı düşünebilirsiniz.

Kendinizde tekrar eden davranışları anlamlandırmakta veya yakınınızdaki biriyle sağlıklı sınırlar kurmakta zorlanıyorsanız profesyonel destek alabilirsiniz. Terappin’de psikologların çalışma alanlarını inceleyebilir ve ihtiyaçlarınıza uygun bir uzmanla online görüşme planlayabilirsiniz.