Çoklu Kişilik Bozukluğu Nedir? Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Belirtileri ve Nedenleri

Çoklu kişilik bozukluğu kişinin kimlik algısında, davranışlarında ve hatırladıklarında belirgin değişikliklere yol açabilir. Kişi bazı zamanlarda konuşmalarını ve davranışlarını kendisi yönetmiyormuş gibi hissedebilir. Gün içinde yaptığı bir konuşmayı veya bir yere nasıl gittiğini hatırlamayabilir. Yaşanan bu kopukluklar günlük işlerini sürdürmesini ve yakınlarıyla ilişkilerini zorlaştırabilir.

Kişi bu deneyimleri anlamlandırmakta zorlanabilir ve yaşadığı değişikliklerin bir kısmını yakınlarının anlattıklarıyla fark edebilir. Belirtilerin nedenini anlamak için ne zamandır sürdüğü, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği birlikte ele alınır. Peki, bu bozukluğun belirtileri neler?

Öne Çıkanlar

• Çoklu kişilik bozukluğunun güncel adı dissosiyatif kimlik bozukluğudur. Kişinin iki veya daha fazla farklı kimlik durumu yaşamasıyla kendini gösterir.
• Belirtiler arasında günlük olaylara ve kişisel bilgilere ilişkin, sıradan unutkanlıkla açıklanamayan bellek boşlukları bulunur.
• Özellikle çocukluk dönemindeki tekrarlayan travmatik yaşantılar, istismar ve ihmal, bozukluğun gelişimiyle ilişkilidir.
• Tek başına unutkanlık veya ruh hâli değişiklikleri tanı için yeterli değildir. Belirtilerin günlük yaşama etkisi ve diğer olası nedenler birlikte değerlendirilir.
• Psikoterapi, kişinin belirtileri yönetmesine, yaşadığı güçlüklerle başa çıkmasına ve günlük yaşamını sürdürmesine yardımcı olabilir.
• İlaçlar, eşlik eden depresyon ve kaygı gibi sorunların tedavisinde kullanılabilir. Dissosiyatif kimlik bozukluğunu doğrudan tedavi eden özel bir ilaç bulunmaz.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Nedir?

Çoklu kişilik bozukluğu, güncel adıyla dissosiyatif kimlik bozukluğu, kişinin iki veya daha fazla farklı kimlik durumu yaşadığı bir psikolojik sağlık sorunudur. Kişinin kendisini nasıl tanımladığı, olaylara verdiği tepkiler ve davranışları farklı kimliklere göre değişebilir. Konuşma biçiminden ilgi alanlarına kadar uzanan bu değişiklikler kişinin isteği dışında gerçekleşir. Bazen yakınları tarafından fark edilirken bazen de kişinin kendi içinde yaşadığı bir deneyim olarak kalabilir.

Bellek boşlukları da bu bozukluğun temel özelliklerinden biridir. Kişi, yaptığı bazı konuşmaları, günlük işlerini veya hayatındaki önemli olayları hatırlamayabilir. Bu boşluklar sıradan unutkanlığın ötesindedir. Tanı sırasında hem kimlik durumlarındaki değişimler hem de hatırlama güçlükleri ele alınır; bunların kişide yarattığı sıkıntı ve günlük yaşamına etkisi araştırılır.

Dissosiyasyon Nedir?

Dissosiyasyon ayrışma veya bağlantının kopması anlamına gelir. Psikoloji literatüründe ise dissosiyasyon kişinin düşünceleri, duyguları, anıları ve kimlik algısı arasındaki bağlantıda kopukluk yaşamasıdır. Kişi kendisini dışarıdan izliyormuş gibi hissedebilir, çevresine yabancılaşabilir veya yaşadığı bazı olayları hatırlamayabilir. Günlük yaşamda bir filme dalıp çevrede olup bitenleri fark etmemek gibi hafif deneyimler dissosiyasyonun bir parçası olabilir.

Çoklu kişilik bozukluğu 1994’te yayımlanan DSM-IV’ten bu yana dissosiyatif kimlik bozukluğu olarak adlandırılır. DSM-5’te de aynı adla yer alan bu bozuklukta kimlik değişimlerinin mutlaka başkaları tarafından fark edilmesi gerekmez. Kişinin kendi yaşadıklarını anlatması da değerlendirmede yol gösterir. Hatırlama güçlükleri ise travmatik olaylarla sınırlı kalmayabilir. Kişi günlük konuşmalarını veya yaptığı işleri de hatırlamayabilir.

Güncel tanı kılavuzu DSM-5-TR, bu durumu kimlik algısında ve bellekte yaşanan kopukluklarla ilişkili dissosiyatif bozukluklar arasında ele alır. Yani yaygın kullanılan adının düşündürebileceğinin aksine bu tanı kişilik bozuklukları grubunda değil dissosiyatif bozukluklar arasında yer alır.

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Dissosiyatif kimlik bozukluğu belirtileri arasında farklı kimlik durumları yaşama, günlük olayları hatırlayamama ve kendine yabancılaşma yer alır. Kişi yaşadıklarını anlamlandırmakta zorlanabilir; bazı değişiklikleri ise yakınlarının anlattıklarıyla fark edebilir. Buna göre başlıca çoklu kişilik bozukluğu belirtileri şunlardır:

• Bellek boşlukları ve zaman kaybı hissi: Kişi belirli bir süre boyunca ne yaptığını hatırlamayabilir. Bir yere nasıl gittiğini, bir eşyayı ne zaman aldığını veya yaptığı bir konuşmayı hatırlamakta güçlük çekebilir.
• Kimlik ve davranış değişimleri: Kendisini farklı kimlikler içinde hissedebilir. Konuşma biçimi, tercihleri ve olaylara verdiği tepkiler değişebilir, yakınları alışık olmadıkları davranışlarını fark edebilir.
• Kendine yabancılaşma: Kendi konuşmalarını ve hareketlerini dışarıdan izliyormuş, bunları kendisi yönetmiyormuş gibi hissedebilir. Bu deneyim depersonalizasyon olarak adlandırılır.
• Bedeni farklı algılama: Bedeni kendisine ait değilmiş gibi gelebilir. Örneğin kendisini bir çocuğun bedenindeymiş veya olduğundan daha büyükmüş gibi hissedebilir.
• Çevreye yabancılaşma: Bulunduğu ortamı veya çevresindeki insanları gerçek dışı, uzak ya da rüyadaymış gibi algılayabilir. Bu deneyime derealizasyon denir.
• Sesler duyma: Bazı kişiler kendi iç konuşmalarından farklı algıladıkları ve farklı kimlik durumlarıyla ilişkilendirdikleri sesler duyabilir. Ses duyma tek başına dissosiyatif kimlik bozukluğunu göstermez, başka psikolojik sağlık sorunlarına da işaret edebilir.

Çocuklar yaşadıkları kopuklukları yetişkinler kadar açık anlatamayabilir. Travma ve dissosiyasyon ile ilişkili zorluklar bazen dalgınlık veya dikkatini verememe gibi görünebilir. Çocuklarda dissosiyatif kimlik bozukluğu belirtileri arasında şunlar sayılabilir:

• Çevresiyle bağlantısı kesilmiş gibi dalıp gitme, kendisine söylenenleri duymuyormuş gibi görünme,
• Yaptığı veya söylediği bazı şeyleri hatırlayamama,
• Davranışlarında ve duygularında kendisinin de açıklayamadığı ani değişiklikler,
• Travmatik yaşantıları hatırlatan durumlarda yoğun korku, sıkıntı veya çevreden kopma.

Sayılan belirtiler çocuklarda farklı fizyolojik veya psikolojik nedenlerle de görülebilir. Tek başına dissosiyatif kimlik bozukluğu anlamına gelmez. Çocuğun yaşadıklarını anlamak için gelişimi, yaşam öyküsü ve belirtilerin okul, oyun ve ilişkilerine etkisi birlikte ele alınır.

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Neden Olur?

Dissosiyatif kimlik bozukluğunun kesin nedeni henüz tam olarak aydınlatılmış değildir. Buna karşın araştırmalar erken dönem ağır travma ile bu bozukluk arasında güçlü bir ilişki olduğuna işaret eder. Özellikle çocukluk döneminde maruz kalınan fiziksel, cinsel ya da duygusal istismar gelişimsel açıdan önemli bir risk etkeni olabilir. Bireyin henüz kimliği bütünleşmeden yaşadığı ağır deneyimler, psikolojik ayrışmanın zeminini oluşturabilir. Travmatik deneyimlerin yoğunluğu, sıklığı ve başlangıç yaşı bu açıdan belirleyici olabilir.

Uzmanlar bozukluğun sadece travmayla sınırlandırılamayacağını bağlanma bozuklukları, genetik yatkınlık ve erken dönem çevresel faktörlerle de ilişkili olabileceğini ifade eder. Kişilik bölünmesinin gelişimini açıklayan yapısal dissosiyasyon modeli travmanın zihinsel yapıyı parçaladığını ve bütünleşmeyi engellediğini ileri sürer. Hiçbir etken tek başına yeterli bir açıklama sunmaz; bu tablo karmaşık bir nedensellik zincirinin ürünüdür. Bu nedenle bütüncül bir değerlendirme yaklaşımı oldukça önemlidir.

Alter Kişilik Ne Demektir?

Alter kavramı, dissosiyatif kimlik bozukluğunda ana kimliğin yanı sıra ortaya çıkan diğer kimlikleri tanımlamak için kullanılır. Her alter kendine özgü bir isim, yaş, cinsiyet algısı, değerler sistemi ve davranış biçimine sahip olabilir. Farklı kimlikler birbiriyle her zaman iletişim halinde değildir yani birbirlerinden habersiz olabilir. Bu durum bireyin yaşadığı bellek boşluklarını da açıklamaya yardımcı olur.

Alter kimlikler çoğunlukla bireyin geçmişte yaşadığı travmatik deneyimlerle işlevsel bir bağlantı içindedir. Bir kısmı koruyucu ya da saldırgan bir rol üstlenirken diğerleri savunmasız ya da çocuksu bir örüntü sergileyebilir.

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğunda Bellek Kaybı Olur mu?

Bellek boşlukları, dissosiyatif kimlik bozukluğunun temel özelliklerinden biridir. Kişi, bir kimlik durumundayken yaşadıklarını başka bir kimlik durumunda hatırlamayabilir. Sıradan unutkanlığın ötesindeki bellek kaybı, belirli olaylarla sınırlı kalabilir veya saatler ya da günler boyunca yaşananları kapsayabilir. Bu tür bellek kayıpları “dissosiyatif amnezi” olarak adlandırılır.

Kişi, bulunduğu yere nasıl geldiğini, bir eşyayı ne zaman aldığını veya kendisine ait bir notu ne zaman yazdığını hatırlamayabilir. Yakınlarının anlattığı olayları hatırlamaması da yaşadıklarını anlamlandırmasını zorlaştırabilir. Bu deneyimler kaygıya ve kafa karışıklığına yol açabilir, günlük işlerini ve ilişkilerini etkileyebilir. Bellek boşluklarının nedenini anlamak için diğer olası sağlık sorunlarının da araştırılması gerekir.

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Dissosiyatif kimlik bozukluğu, bireyin iş, ilişki ve sosyal işlevsellik gibi pek çok alanında belirgin zorluklara yol açabilir. İş yerinde açıklanamayan devamsızlıklar, ilişkilerde tutarsız davranışlar ve sosyal ortamlarda yaşanan kimlik karmaşası bu bozukluğun günlük yaşamı ne kadar zorlaştırabileceğinin örneklerindendir. Bireyin yaşadığı zorluklar çoğu zaman çevresindeki kişiler tarafından tam olarak anlaşılamayabilir. Bu durum kişide yalnızlık hissinin daha da derinleşmesine neden olabilir.

Bazı bireyler, belirtileri daha hafif bir seyirde deneyimlerken diğerleri günlük yaşamlarını sürdürmekte ciddi zorluklar yaşayabilir. Kimlik durumları arasındaki geçişler beklenmedik anlarda gerçekleşebildiği için kişinin güvenliği de tehlikeye girebilir. Terapi desteği bozukluğun günlük yaşam üzerindeki etkisi yönetmeye yardımcı olabilir.

Filmlerdeki Çoklu Kişilik Bozukluğu Gerçeği Yansıtıyor mu?

Filmlerdeki çoklu kişilik bozukluğu anlatımları, kişilerin gerçekte yaşadığı deneyimleri her zaman doğru yansıtmaz. Bazı film ve diziler, farklı kimlik durumlarını şiddet ve tehlikeyle ilişkilendirerek izleyicide yanlış bir izlenim oluşturabilir. Oysa şiddet, dissosiyatif kimlik bozukluğunun tanımlayıcı bir özelliği değildir. Kimlik durumları arasındaki geçişler de her zaman filmlerdeki kadar belirgin veya çevreden kolayca fark edilebilir olmayabilir. Bu tür anlatımlar bozukluk hakkında yanlış bilgi edinmenin ötesinde sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle filmlerdeki karakterlerden yola çıkarak kendiniz veya bir yakınınız hakkında tanısal bir sonuca varmak yanıltıcı olabilir.

Bilimsel Bilgi Notu

Dissosiyatif kimlik bozukluğu olan kişilerle yapılan bir araştırma yanıltıcı medya temsillerinin bazı kişilerde utanç duygusunu arttırabildiğine ve yardım aramayı zorlaştırabildiğine işaret eder.

Kaynağı Görüntüle

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Dissosiyatif kimlik bozukluğu tanısı, kişinin sağlık öyküsü ve belirtileri ayrıntılı biçimde incelenerek konur. Bu değerlendirmeyi genellikle dissosiyatif bozukluklarla çalışma deneyimi olan bir psikiyatrist ve/veya uzman klinik psikolog yürütür. Kişi yaşadığı değişikliklerin tamamını fark etmeyebilir. Bu nedenle onayıyla yakınlarından alınan bilgiler de yaşananları anlamaya yardımcı olabilir.

Bozukluğu tek başına saptayan bir test yoktur. Belirtiler tanı ölçütleri ile karşılaştırılırken benzer şikâyetlere yol açabilecek diğer sağlık sorunları da araştırılır. Gerektiğinde hekim tarafından fiziksel ve nörolojik muayene yapılır, ek tetkikler istenir. Dissosiyatif deneyimleri ve duygu düzenleme güçlüklerini inceleyen ölçeklerden de yararlanılabilir. Görüşmelerde kişinin kendine zarar verme veya intihar düşüncesi olup olmadığı da ele alınır. Tanı değerlendirmesinde DSM-5-TR’de yer alan şu ölçütler kullanılabilir:

• İki veya daha fazla farklı kimlik durumunun bulunması: Kişinin kendisini algılama ve davranışlarını yönettiğini hissetme biçiminde belirgin kesintiler yaşanır. Bunlara duygu, düşünce, bellek ve davranış değişiklikleri eşlik edebilir.
• Tekrarlayan bellek boşlukları: Günlük olayları, önemli kişisel bilgileri veya travmatik yaşantıları hatırlamada sıradan unutkanlıkla açıklanamayan güçlükler görülür.
• Belirgin sıkıntı veya işlev kaybı: Belirtiler kişiye belirgin sıkıntı verir ya da iş, okul, ilişkiler ve günlük sorumluluklarını sürdürmesini zorlaştırır.
• Kültürel ve dini uygulamalarla açıklanamama: Yaşananlar, kişinin içinde bulunduğu kültürde kabul gören bir uygulamanın parçası değildir. Çocuklarda hayali arkadaşlar ve hayal gücüne dayalı oyunlar da bu belirtilerle karıştırılmaz.
• Madde etkisi veya tıbbi bir durumdan kaynaklanmama: Belirtiler, alkol veya başka maddelerin etkisiyle ya da bazı nöbet türleri gibi sağlık sorunları ile açıklanamaz.

Belirtiler çocukluk döneminde başlayabilir ancak bu dönemde fark edilmeyebilir veya başka davranış ve öğrenme güçlükleriyle karıştırılabilir. Bu nedenle bazı kişiler ancak yetişkinlikte tanı alır. Belirtilerin farklı şekillerde ortaya çıkması ve başka durumlarla benzerlik göstermesi tanının netleşmesi için birden fazla görüşme gerektirebilir.

Çoklu Kişilik Bozukluğu Tedavisi Nasıl Yapılır?

Dissosiyatif kimlik bozukluğu tedavisinde temel yaklaşım psikoterapidir. Tedavi planı, kişinin belirtilerine ve eşlik eden diğer psikolojik sağlık sorunlarına göre hazırlanır. Süreçte farklı terapi yaklaşımlarından ve bunlara ait tekniklerden birlikte yararlanılabilir.

Kişinin ihtiyaçlarına göre tedavide şu çalışmalara yer verilebilir:

• Travma odaklı çalışmalar: Geçmişte yaşanan travmaların bugünkü duygu, düşünce ve davranışlar üzerindeki etkileri ele alınır.
• Bilişsel davranışçı terapi teknikleri: Travmayla ilişkili suçluluk, utanç ve güvensizlik gibi düşünce ve duygular üzerinde çalışılır.
• Diyalektik davranış terapisi teknikleri: Yoğun duyguları yönetme, zorlayıcı durumlarla başa çıkma ve kişilerarası iletişim becerileri desteklenir.
• Kimlik durumları arasında iş birliği ve bütünleşme çalışmaları: Farklı kimlik durumları arasındaki iletişimin güçlenmesi ve kişinin yaşadığı deneyimler arasında bütünlük kurması hedeflenir.

Uygun kişilerde EMDR terapi de tedavi planına eklenebilir. Bu uygulama, kişinin hazır oluşu değerlendirildikten sonra hem EMDR hem de dissosiyatif bozukluklar konusunda eğitimli bir uzman tarafından kişiye uyarlanarak yürütülür.

Dissosiyatif kimlik bozukluğunu doğrudan tedavi eden özel bir ilaç yoktur. Eşlik eden depresyon veya kaygı gibi sorunlar için psikiyatrist tarafından ilaç tedavisi planlanabilir. Tedavi uzun sürebilir; süresi ve ilerleyişi kişinin ihtiyaçlarına ve tedaviye verdiği yanıta göre değişir.

Dissosiyatif Kimlik Bozukluğunda Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Bireysel terapi, kişinin belirtilerin hangi durumlarda arttığını fark etmesine ve böyle zamanlarda ne yapabileceğini öğrenmesine yardımcı olabilir. Örneğin kendisine veya çevresine yabancılaştığında yeniden bulunduğu ana odaklanmasını sağlayan yöntemler üzerinde çalışılabilir. Yakınlarıyla yaşadığı anlaşmazlıklar ve günlük sorumluluklarını sürdürürken karşılaştığı güçlükler de görüşmelerde ele alınabilir.

Terapi kişinin güvenliği ve başa çıkma becerileri gözetilerek ilerler. Öncelikle terapistle güvene dayalı bir ilişki kurulmasına ve günlük yaşamın daha yönetilebilir hâle gelmesine odaklanılır. Travmatik yaşantılar, kişi bunları ele almaya hazır oldukça işlenir. Çalışmalar fazla zorlayıcı olduğunda sürecin hızı ve odağı yeniden düzenlenebilir.

Yaşadığınız kopuklukları ve bunların günlük hayatınıza etkisini anlamak için Terappin’deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. İhtiyaçlarınıza uygun uzman psikolog desteği için randevu oluşturabilir, seansınıza dilediğiniz yerden online katılabilirsiniz.

Kendine zarar verme düşüncelerinde 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Sonuç

Dissosiyatif kimlik bozukluğu, bireyin kimlik, bellek ve bilinç bütünlüğünü derinden etkileyen karmaşık bir psikolojik durumdur. Genellikle ağır travma deneyimlerine bağlı olarak gelişen bu bozukluk iki veya daha fazla kimliğin varlığı bellek boşlukları ve dissosiyatif belirtilerle kendini gösterebilir. Uzman desteği ve düzenli terapi süreçleriyle bireylerin yaşam kalitesi arttırılabilir.