Duygusal Harcama Nedir? Alışveriş Yapma İsteğinin Psikolojik Nedenleri

Alışveriş günlük yaşamın önemli bir parçasıdır. Gıda, giyim ve kişisel bakım gibi ihtiyaçlarımızı karşılamak için mağazalara gidebilir veya internetten alışveriş yapabiliriz. Ancak alışveriş yapmamızın nedeni her zaman bir ihtiyacımızı karşılamak olmayabilir. Bazen stresli bir günün ardından rahatlamak, üzüntümüzü hafifletmek veya kendimizi ödüllendirmek için de satın alma eğiliminde bulunabiliriz.

Günlük dilde “retail therapy” (perakende terapisi) olarak bilinen bu davranış, alışveriş yoluyla kendimizi daha iyi hissetme isteğini anlatır. Bir ürünü beğenmek veya satın almayı düşünmek bile kısa süreli bir rahatlama sağlayabilir. Ancak alışveriş, duygularımızla başa çıkmak için sık başvurduğumuz bir alışkanlığa dönüşürse bazı sorunları beraberinde getirebilir.

Moraliniz bozuk olduğunda kendinizi alışveriş sitelerinde gezinirken mi buluyorsunuz? İhtiyacınız olmayan bir ürünü satın aldıktan sonra pişmanlık yaşadığınız oluyor mu? Yazının devamında duygusal harcamanın nedenlerini, alışverişin bazen neden iyi hissettirebildiğini ve duygusal harcamayı yönetmenin yollarını bulabilirsiniz.

Duygusal Harcama Nedir?

Duygusal harcama, kişinin bir ihtiyacını karşılamak için değil, kendisini daha iyi hissetmek veya yaşadığı olumsuz duygulardan uzaklaşmak amacıyla alışveriş yapmasıdır. Kimi zaman küçük bir şey satın almak bile moralimizi düzeltebilir. Üstelik alışverişin kendimizi iyi hissettirmesi için mutlaka para harcamamız da gerekmez. Mağazaları dolaşmak, ürünleri incelemek veya internetten beğendiğimiz ürünleri sepete eklemek de bize keyif verebilir. Çünkü bazen bir ürüne sahip olma düşüncesi satın almak kadar heyecan verici olabilir.

Zaman zaman moralimizi düzeltmek veya kendimizi ödüllendirmek için alışveriş yapabiliriz. Harcamalarımızı kontrol edebildiğimiz sürece alışverişten aldığımız keyif günlük yaşamımızda olumsuz sonuçlara yol açmayabilir. Ancak üzüntü, stres, sıkıntı veya anksiyete yaşadığımız her durumda alışverişe yönelmek zamanla harcamalarımızı kontrol etmemizi zorlaştırabilir. Özellikle ihtiyacımız olmayan ürünleri sık sık satın alıyor, sonrasında pişmanlık duyuyor veya maddi açıdan zorluk yaşıyorsak alışveriş alışkanlıklarımızı gözden geçirmemiz faydalı olabilir.

Duygusal Harcama Nasıl Anlaşılır?

Duygusal harcamanın en belirgin işaretlerinden biri, alışveriş yapma isteğinin ruh hâline göre değişmesidir. Duygusal alışveriş göstergesi olabilecek bazı işaretler şunlardır:

• İhtiyaç olmayan ürünleri satın almak,
• Bir ürünün gerekli olmadığını bildiği hâlde onu hemen almak istemek ve satın almaktan vazgeçmekte zorlanmak,
• Satın alırken heyecan veren ürünleri daha sonra kullanmamak, bazılarını paketini dahi açmadan bir kenara bırakmak,
• Alışverişin verdiği rahatlamanın ardından harcanan para nedeniyle kaygı, pişmanlık veya suçluluk hissetmek,
• Alınan ürünleri saklamak, alışverişten söz etmemek veya harcanan tutarı olduğundan düşük söylemek,
• Bir başarıyı kutlamak veya zor geçen bir günün ardından kendine hediye almak için planlanan tutarın üzerine çıkmak,
• Alışveriş yüzünden borçlar veya yakınlarla anlaşmazlıklar artsa da benzer durumlarda yeniden yeni ürünler satın almaya yönelmek.

Alışverişin duygularımızın etkisiyle ortaya çıkıp çıkmadığını anlamak için alışveriş öncesinde hissettiklerimize ve alışveriş isteğinin aynı hisler yaşandığında tekrarlanıp tekrarlanmadığına dikkat edebiliriz.

Üzgünken veya Stresliyken Neden Alışveriş Yapmak İsteriz?

Hayatımızda olup biten her şeyi kontrol etmemiz mümkün değildir. Bazen yaşadıklarımızı değiştirememek ve hiçbir şeyin bizim elimizde olmadığını düşünmek bizi alışverişe yöneltebilir. Örneğin iş hayatında kararlara katılmadığımız hâlde sonuçlarından etkilendiğimiz durumlarla karşılaşabiliriz. Bu durumları değiştiremesek de alışverişte ne alacağımıza, hangi rengi veya modeli seçeceğimize kendimiz karar veririz. Özellikle çaresiz hissettiğimiz zamanlarda kendi isteklerimize göre seçim yapabilmek, hayatımız üzerinde söz sahibi olduğumuzu hissettirerek bize iyi gelebilir.

Alışveriş Kısa Süreli Olarak Neden İyi Hissettirebilir?

Uzun zamandır istediğimiz bir şeyi satın almanın bizi mutlu etmesi son derece normaldir. Ancak bazen hiç aklımızda olmayan, belki de bir kere bile kullanmayacağımız bir ürünü satın almak da bizi aynı derecede keyiflendirebilir. Bunun altında beynin ödül merkezinin rolü olabileceği düşünülür.

Beynin ödül sisteminde görevli kimyasallardan olan dopamin, keyif aldığımız deneyimleri öğrenmemize ve hatırlamamıza yardımcı olur. Böylece beynimiz yaptığımız davranışla ardından gelen iyi hissetme arasında bağ kurabilir.

Zamanla bize o deneyimi hatırlatan şeyler isteğimizi artırabilir. Örneğin daha önce üzgün bir anımızda alışveriş yaparken bir süreliğine bize üzüntümüzü unutturan o mağazayı gördüğümüzde, almayı planladığımız bir şey olmasa da içeri girmek isteyebiliriz.

Duygusal Harcama ile Dürtüsel Alışveriş Arasındaki Fark Nedir?

Duygusal harcama ile dürtüsel alışveriş arasındaki temel fark, satın alma isteğinin neden ve nasıl ortaya çıktığıdır. Duygusal harcamada kişi kendini daha iyi hissetmek veya yaşadığı sıkıntıyı hafifletmek amacıyla alışveriş yapar.

Dürtüsel alışverişi tetikleyebilen etkenlerden biri de fırsatları kaçırma korkusudur. FOMO olarak bilinen bu durum, özellikle internetten alışveriş yaparken kararlarımızı etkileyebilir. “Flaş indirim”, “Stokta son iki ürün” veya “İndirim için son saatler” gibi mesajlarla karşılaştığımızda ürünü hemen satın almazsak iyi bir fırsatı kaçıracağımızı düşünebiliriz.

Burada dürtüsel alışveriş ile kompulsif satın alma davranışını da birbirinden ayırmak gerekir. Kompulsif satın almada kişi alışveriş yapma isteğini tekrar tekrar kontrol etmekte zorlanabilir ve harcamalarının olumsuz sonuçlarına rağmen alışverişe devam edebilir; bu, uzman değerlendirmesi gerektirebilecek daha ciddi bir örüntüdür. Dürtüsel alışverişte ise satın alma kararı çoğunlukla aniden ortaya çıkan bir istekle verilir.

Duygusal Harcama Ne Zaman Problemli Hâle Gelir?

Duygusal harcama, alışveriş yapma isteğimizi kontrol etmekte zorlandığımızda, harcamalarımız maddi durumumuzu, ilişkilerimizi veya günlük sorumluluklarımızı olumsuz etkilemeye başladığında problemli hâle gelebilir. Özellikle stresli veya üzgün olduğumuz her dönemde alışverişe yönelmek zamanla davranışın daha sık tekrarlanmasına neden olabilir.

Duygusal harcamanın problemli hâle geldiğini düşündürebilecek bazı işaretler şunlardır:

• Maddi durumumuz uygun olmadığı hâlde alışverişe devam etmek veya temel ihtiyaçlarımız için ayırdığımız parayı harcamak,
• Bir şey satın almamaya karar versek de tekrar tekrar alışverişe devam etmek,
• Satın aldığımız ürünler nedeniyle sık sık suçluluk, üzüntü veya kaygı hissetmek,
• Aldığımız ürünleri veya ne kadar para harcadığımızı yakınlarımızdan saklamak,
• Alışverişe ayırdığımız zaman nedeniyle sorumluluklarımızı, ilişkilerimizi veya diğer etkinliklerimizi ihmal etmek.

Harcamalarımızı kontrol etmekte sürekli zorlanmamız ve olumsuz sonuçlarına rağmen alışverişe devam etmemiz zamanla günlük yaşantımızı olumsuz etkileyebileceğinden, gerekli durumlarda bir uzmana danışmak faydalı olabilir.

Alışveriş Dürtüsü Geldiğinde Neler Yapılabilir?

Alışveriş yapma isteği duyduğumuzda hemen bir şey satın almak yerine kendimize düşünmek için zaman tanıyabiliriz. Özellikle üzüntü ve stres alışveriş davranışımızı etkiliyorsa bu hislerle başa çıkmaya yardımcı olacak yürüyüş yapmak, müzik dinlemek, arkadaşlarla buluşmak gibi başka rahatlatıcı yöntemler bulmayı deneyebiliriz.

Alışveriş isteğimizi yönetmek için satın almadan önce şu bekleme ve duygu farkındalığı çalışmasını yapabiliriz:

• Beğendiğiniz bir ürünü hemen almak yerine 1-2 gün bekleyebilirsiniz. Bu süre içinde ürüne gerçekten ihtiyacınız olup olmadığını uzaktan gözlemleyebilirsiniz.
• Kendinize “Bu ürünü neden almak istiyorum?” diye sorabilirsiniz. Üzgün, stresli veya öfkeli olduğunuz için alışverişe yöneldiğinizi fark etmeniz, duygularınızla harcama kararlarınız arasındaki bağlantıyı görmenizi sağlayabilir.
• Alışverişe çıkmadan önce ihtiyaç listesi hazırlayabilir, satın almak istediğiniz ürünün bu listede bulunup bulunmadığını kontrol edebilirsiniz.
• Aylık bütçenizde kişisel alışverişleriniz için belirli bir miktar ayırabilirsiniz.
• Telefonunuza gelen indirim bildirimlerini kapatmak, sıklıkla kullandığınız alışveriş uygulamalarını kaldırmak veya kayıtlı kart bilgilerinizi silmek duygusal harcama olasılığınızı azaltmaya yardımcı olabilir.
• Alışveriş yapma isteği özellikle zor bir günün ardından ortaya çıkıyorsa bu anlarda yürüyüşe çıkmayı, sevdiğiniz biriyle konuşmayı veya keyif aldığınız bir etkinlikle ilgilenmeyi deneyebilirsiniz.

Sayılan yöntemlerin amacı alışverişten tamamen vazgeçmek değildir. Önemli olan, alışverişin duygularla başa çıkmanın bir yolu olarak görülmeden, gerçekten ihtiyaç anında yapılan bir aktivite hâline getirilebilmesidir.

Duygusal Harcama Döngüsü Nasıl Kırılabilir?

Duygusal harcama döngüsünü kırmak için işe alışveriş yapma isteğimizin hangi durumlarda arttığını anlamakla başlayabiliriz. Örneğin yoğun bir iş gününün ardından kendimizi ödüllendirmek için alışveriş yapıyorsak bunu değiştirmek için alışverişten önce ne hissettiğimize ve satın alma kararlarımızı nelerin etkilediğine dikkat edebiliriz.

Alışveriş döngüsünü değiştirmek için harcamalarımızı bir süre takip edebiliriz. Ne zaman alışveriş yaptığımızı, öncesinde nasıl hissettiğimizi ve sonrasında neler düşündüğümüzü gözden geçirmek, gerektiğinde not almak fark etmediğimiz alışkanlıklarımızı görmemizi sağlayabilir. Bunun yanında paraya yüklediğimiz anlamları da düşünmekte fayda vardır. Örneğin çocukluğumuzdan beri bir şeyler satın almayı başarılarımızın karşılığı olarak görüyorsak yetişkinlikte de kendimizi ödüllendirmek için alışverişe yönelebiliriz. Gerektiğinde bir uzmanla para psikolojisi üzerine düşünmek, alışkanlıklarımızın nereden geldiğini anlamamıza yardımcı olabilir.

Alışveriş psikolojisi üzerine düşünürken kendimizi ne zaman ve neden bir şeyler satın almak isterken bulduğumuza da dikkat edebiliriz. Stresimizi hafifletmek için alışveriş yapıyorsak bizi zorlayan konular hakkında güvendiğimiz biriyle konuşabilir veya yoga, meditasyon gibi rahatlama tekniklerini deneyebiliriz.

Alışveriş alışkanlıklarımızı değiştirmek her zaman kolay olmayabilir. Özellikle alışveriş, yetersizlik hissini hafifletmenin veya kaygılarımızdan uzaklaşmanın bir yolu hâline geldiyse davranışımızı değiştirmekte zorlanabiliriz. Böyle durumlarda bir psikoloğa danışmak faydalı olabilir. Bireysel terapi sayesinde alışverişe yönelmemizde geçmiş deneyimlerimizin, kendimizle ilgili düşüncelerimizin ve duygularımızla başa çıkma biçimimizin nasıl bir rol oynadığını daha iyi anlayabiliriz.

Kendini Değerlendirme Soruları

• Üzgün, stresli veya kaygılı olduğunuzda alışveriş yapma isteğiniz artıyor mu?
• Bir şey satın aldıktan sonra kendinizi daha iyi hissettiğinizde kısa süre içinde yeniden alışveriş yapmak istiyor musunuz?
• İhtiyacınız olmadığını bildiğiniz ürünleri satın almaktan kendinizi alıkoymakta zorlanıyor musunuz?
• Alışveriş sonrasında harcadığınız para nedeniyle sık sık pişmanlık veya suçluluk hissediyor musunuz?
• Satın aldığınız ürünleri ve ne kadar para harcadığınızı yakınlarınızdan gizlediğiniz oluyor mu?
• Alışveriş alışkanlıklarınız nedeniyle maddi sıkıntı yaşadığınız veya günlük sorumluluklarınızı aksattığınız oluyor mu?

Sorular tanı testi değildir. Birkaç soruya “Evet” yanıtı vermeniz, alışveriş davranışının sizin için sorun yarattığı anlamına gelmeyebilir. Ancak alışveriş isteğinizi kontrol etmekte sık sık zorlanıyorsanız ve harcamalarınız hayatınızı olumsuz etkiliyorsa bir uzmandan destek almayı düşünebilirsiniz.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda uzman desteği almak faydalı olabilir:

• Alışveriş yapmamaya karar verdiğiniz hâlde kendinizi tekrar tekrar bir şeyler satın alırken buluyorsanız,
• Maddi sıkıntı yaşamanıza rağmen harcamalarınızı azaltmakta zorlanıyorsanız,
• Satın aldığınız ürünleri veya harcadığınız para miktarını yakınlarınızdan gizliyorsanız,
• Alışveriş sonrasında sık sık yoğun pişmanlık, suçluluk veya kaygı hissediyorsanız,
• Alışveriş alışkanlıklarınız aile ilişkilerinizi, iş hayatınızı veya günlük sorumluluklarınızı olumsuz etkiliyorsa,
• Üzüntü, stres veya anksiyete yaşadığınızda rahatlamak için sürekli alışverişe yöneliyorsanız.

Alışveriş yapma isteğinizi kontrol etmekte zorlanıyorsanız Terappin’de bir uzman psikolog ile görüşerek alışveriş alışkanlıklarınızı etkileyen duygu ve düşünceleri daha yakından tanıyabilir, yaşadığınız zorluklarla başa çıkmanın yollarını keşfedebilirsiniz.