Tik Bozuklukları Nedir? Motor ve Vokal Tikler, Nedenleri ve Tedavi Süreci

Stres, kaygı, yorgunluk ve heyecan tiklerin daha sık ortaya çıkmasına neden olabilir. Bazı kişiler tiklerini kısa süreliğine bastırabilir; ancak bu sırada artan bir gerilim hissedebilir. Tikler günlük yaşamı, okul veya iş hayatını ve sosyal ilişkileri etkilediğinde nöroloji ya da psikiyatri uzmanından değerlendirme alınabilir. Peki, tik neden olur?

Öne Çıkanlar

• Tikler istemsiz hareketler veya sesler şeklinde ortaya çıkabilir.
• Motor tikler hareketleri, vokal tikler ise sesleri kapsar.
• Tourette sendromunda hem motor hem de vokal tikler görülür.
• Stres, kaygı ve yorgunluk tiklerin artmasına neden olabilir.
• Çocukluk döneminde başlayan tikler bazı kişilerde ergenlikle birlikte azalabilir.
• Tikleri kısa süreli bastırmak mümkün olsa da bu durum gerginlik hissini artırabilir.
• Tik tedavisinde davranışsal yöntemlerden ve gerektiğinde ilaç tedavisinden yararlanılabilir.

Tik Nedir?

Tik, ani başlayan, kısa süren, tekrarlayan ve kişinin isteği dışında ortaya çıkan hareket veya seslerdir. Kişi bazı durumlarda tikten hemen önce bedeninde bir gerginlik veya rahatsızlık hissedebilir. Tik gerçekleştikten sonra bu his kısa süreliğine azalabilir.

Göz kırpmak, yüz buruşturmak, omuz silkme, başını sallamak, boğaz temizlemek veya burundan ses çıkarmak tiklere örnek verilebilir. Tikler zaman zaman artıp azalabilir ve aynı kişide farklı dönemlerde farklı biçimlerde görülebilir.

Her istemsiz hareket veya ses tik değildir. Titreme, kas seğirmesi ve bazı nörolojik hastalıklar da benzer belirtilere neden olabilir. Bu nedenle belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü ve hangi durumlarda arttığı değerlendirilerek tiklerin diğer hareketlerden ayrılması gerekir.

Tik Bozuklukları Nedir?

Tik bozuklukları, motor veya vokal tiklerin belirli bir süre boyunca tekrarlanması ve kişinin yaşamını etkilemesi ile ortaya çıkan nörogelişimsel durumlardır. Tiklerin türü, ne kadar sürdüğü ve motor ya da vokal olup olmadığına göre farklı başlıklar altında değerlendirilir.

Tik bozukluklarında belirtiler bazı dönemlerde belirginleşebilir, bazı dönemlerde ise hafifleyebilir. Kişi tiklerini bir süre kontrol edebilse bile bu durum her zaman tiklerin ortadan kalktığı anlamına gelmez. Tiklerin bastırılması, kişinin daha sonra yoğun bir gerginlik hissetmesine yol açabilir.

Tanı sürecinde kişinin tıbbi geçmişi, tiklerin başlangıç zamanı, sıklığı ve günlük yaşama etkisi ele alınır. Gerekli görüldüğünde nörolojik değerlendirme de yapılabilir.

Tik Belirtileri Nelerdir?

Tik belirtileri, kişiden kişiye farklılık göstermekle birlikte genel olarak motor tikler ve vokal tikler olmak üzere iki ana kategoride ele alınır. Belirtilerin şiddeti, sıklığı ve çeşitliliği zaman içinde değişkenlik gösterebilir. Bazı belirtiler yalnızca dikkatli bir gözlemle fark edilirken bazıları çok daha belirgin bir görünüm sergileyebilir.

Motor Tik

Motor tik, istemsiz biçimde yapılan hareketleri ifade eder. Basit motor tikler genellikle tek bir kas grubunu etkiler. Karmaşık motor tiklerde ise birden fazla hareket art arda görülebilir.

Yaygın görülen motor tik örnekleri şunlardır:

• Göz kırpma ya da göz kıvırma
• Yüz buruşturma veya burun çekme
• Baş sallama ya da omuz silkme
• Karmaşık motor tiklere örnek olarak nesnelere dokunma, zıplama ya da belirli hareketleri tekrarlama sayılabilir

Vokal Tik

Vokal tik, kişinin isteği dışında çıkardığı sesleri kapsar. Bu sesler her zaman konuşma şeklinde görülmez. Boğaz temizleme, öksürür gibi ses çıkarma veya burundan ses çıkarma da vokal tik olabilir.

Vokal tik örnekleri şu şekilde sıralanabilir:

• Boğaz temizleme,
• Öksürme benzeri ses çıkarma,
• Homurdanma,
• Islık çalma,
• Dil veya dudakla ses çıkarma,
• Bir kelimeyi veya cümleyi tekrarlama,
• Başkasının söylediği sözcükleri yineleme.

Küfürlü sözler söyleme, Tourette sendromu olan herkesin yaşadığı bir belirti değildir. Bu belirti toplumda sanıldığından daha az görülür. Dışarıdan bakıldığında vokal tikler bazen alışkanlık ya da dikkat çekme davranışı olarak yanlış yorumlanabilir. Bu durum özellikle okul çağındaki çocuklarda sosyal zorluklara ve yanlış anlaşılmalara zemin hazırlayabilir. Vokal tiklerin doğru biçimde tanınması çocuğa ve ailesine uygun destek sağlanması açısından önemlidir.

Tik Bozukluğu Türleri Nelerdir?

Tik bozukluğu türleri DSM-5'te belirli ölçütlere göre ayrıştırılır. Geçici tik bozukluğunda tikler bir yıldan az süreyle görülür. Okul öncesi çocukların yaklaşık %10’unda geçici tik bozukluğuna rastlanır. Kronik tik bozukluğunda ise belirtiler bir yılı aşar ancak yalnızca motor ya da yalnızca vokal tikler mevcuttur.

Tourette bozukluğu ise hem motor hem de vokal tiklerin birlikte, en az bir yıl süreyle görüldüğü tablodur. Her üç türde de semptomlar farklı dönemlerde azalıp artabilir. Tür ayrımı, tedavi sürecinin nasıl planlanacağını etkileyebileceğinden klinik değerlendirme açısından belirleyici bir öneme sahiptir.

Tourette Sendromu Nedir?

Tourette sendromu, çocukluk döneminde başlayan ve motor tiklerle birlikte vokal tiklerin de görüldüğü nörogelişimsel bir durumdur. İlk belirtiler sıklıkla 5-10 yaş arasında fark edilir. Başlangıçta göz kırpma, yüz hareketleri veya baş hareketleri görülebilir.

Tourette sendromu toplumda bazen istemsiz küfür etme ile özdeşleştirilir. Ancak bu belirti kişilerin çoğunda bulunmaz ve tanı için gerekli değildir. Daha az dikkat çeken hareket ve sesler de Tourette sendromunun belirtileri olabilir.

Belirtiler bazı kişilerde ergenlik döneminde daha belirgin hâle gelir, ardından azalabilir. Bununla birlikte yetişkinlikte devam etmesi de mümkündür. Tiklerin seyri kişiden kişiye değiştiği için yalnızca yaşa bakarak ne zaman geçeceğini söylemek mümkün değildir.

Tikler İstemli Olarak Kontrol Edilebilir mi?

Bazı kişiler tiklerini kısa süreliğine erteleyebilir veya bastırabilir. Ancak bu çaba dikkat gerektirebilir ve tik öncesindeki bedensel rahatsızlığın daha belirgin hissedilmesine neden olabilir. Kişinin bir ortamda daha az tik yaşaması, başka bir ortamda tiklerini bilerek yaptığı anlamına gelmez.

Örneğin çocuk okulda tiklerini tutmaya çalışabilir ancak evde bu çabayı sürdürmeyebilir. Belirtilerin değişmesinde yorgunluk, ortam ve gün içerisindeki doğal dalgalanmalar da rol oynayabilir. Bu nedenle her değişikliği bastırmaya bağlamak doğru değildir.

Tiklerin bastırıldıktan sonra mutlaka daha yoğun geri döneceği de söylenemez. Deneysel araştırmalar bu artışın kaçınılmaz olduğunu desteklemez. Tedavide uzman eşliğinde öğrenilen yöntemler, kişiden gün boyunca tiklerini zorla tutmasını istemekten farklıdır.

Tik Bozuklukları Neden Olur?

Genetik yatkınlık ve beynin hareketleri düzenleyen sistemlerinin işleyişi bu süreçte rol oynayabilir. Ailede tik bozukluğu bulunması yatkınlığı artırabilir ancak her aile üyesinde tik görüleceği anlamına gelmez. Sinir hücreleri arasında iletişimi sağlayan dopamin gibi maddeler de tiklerin oluşumuyla bağlantılı olabilir. Buna karşın tikleri yalnızca “dopamin fazlalığı” şeklinde açıklamak yeterli değildir.

Stres, uykusuzluk ve heyecan ise mevcut belirtileri artırabilen durumlardır. Bunlar ile tik bozukluğunun gelişiminde rol oynayan etkenler birbirinden ayrılmalıdır. Tiklerin ortaya çıkması, kişinin iradesinin zayıf olduğunu veya ailesinin yanlış davrandığını göstermez.

Stres ve Kaygı Tikleri Artırabilir mi?

Stres, yorgunluk ve heyecan tiklerin daha sık görülmesine neden olabilir. Sınav hazırlığı, yeni bir okula başlama veya uykusuz geçen bir dönem belirtileri belirginleştirebilir. Bununla birlikte tikleri artıran koşullar herkes için aynı değildir.

Tiklerin fark edilmesinden çekinen kişi sosyal ortamlarda daha fazla kaygı yaşayabilir. Anksiyete arttıkça tiklerini gizlemek için daha fazla çaba harcayabilir. Bu durum kişinin dikkatini konuşmadan, dersten veya yaptığı işten uzaklaştırabilir. Uyku ve dinlenme düzeninin korunması yardımcı olabilir. Ancak tiklerin stresin azalmasına rağmen devam etmesi mümkündür. Bu nedenle tedaviyi yalnızca stres yönetimiyle sınırlamak yeterli olmayabilir.

Çocuklarda Tikler Nasıl Görülür?

Çocuklarda tik belirtileri çoğunlukla yüz, baş ve boyun bölgesindeki kısa hareketlerle başlar. Aileler bir süre göz kırpma, daha sonra burun oynatma veya boğaz temizleme fark edebilir. Belirtilerin artıp azalması çocukluk döneminde de görülebilir.

Çocukların bazıları tiklerini önemsemezken bazıları arkadaşlarının tepkilerinden dolayı utanabilir. “Bunu neden yapıyorsun?” veya “Biraz kendini tut” gibi tekrar eden uyarılar çocuğun yaşadığı sıkıntıyı artırabilir.

Çocuğun değerlendirilmesinde okul ve evdeki davranışları birlikte ele alınır. Tiklere kaygı, sosyal kaçınma veya kendine yönelik olumsuz düşünceler eşlik ediyorsa çocuk terapisi kapsamında destek planlanabilir. Tik belirtilerine yönelik tedavide ise bu alanda deneyimli uzmanlarla çalışılır.

Yetişkinlerde Tik Bozuklukları Görülebilir mi?

Yetişkinlerde tik belirtileri çoğunlukla çocukluk döneminde başlayan tiklerin devam etmesi şeklinde görülür. Bazı kişilerde belirtiler hafiflerken bazı kişilerde iş ve sosyal yaşamı etkilemeye devam edebilir.

Belirtilerin ilk kez yetişkinlikte ortaya çıkması ayrıca değerlendirilir. Kullanılan ilaçlar, madde kullanımı, nörolojik durumlar ve tiklere benzeyen başka hareketler araştırılır. Kişinin çocuklukta fark edilmemiş tiklerinin bulunup bulunmadığı da sorulabilir.

Yetişkinlikte tedavi için geç kalındığı düşünülmemelidir. Davranışsal tedaviler yetişkinlerde de uygulanabilir. Yetişkin katılımcılarla yürütülen kontrollü bir araştırmada CBIT’nin tik şiddetini azaltmada destekleyici görüşmelere göre daha fazla yarar sağladığı görülür.

Tik ile OKB Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Tik bozuklukları ve OKB birbirinden farklı durumlardır ancak aynı kişide bulunabilir. Tikten önce bedensel bir hareket etme ihtiyacı hissedilebilir. OKB’deki tekrarlayan davranışlar ise çoğunlukla rahatsız edici düşünceler, kaygı veya bir şeyin tamamlanmadığı hissiyle bağlantılıdır.

Örneğin, kapıyı tekrar tekrar kontrol etmek, kapının açık kalacağına ilişkin korkuyu azaltmayı amaçlayabilir. Bir nesneye dokunma şeklindeki tik ise görünüşte benzer olmasına rağmen farklı bir ihtiyaçtan kaynaklanabilir.

Bu ayrım her zaman kolay değildir. Özellikle karmaşık tiklerde davranışın öncesinde ne hissedildiği ve sonrasında nasıl bir rahatlama oluştuğu değerlendirilir. Tedavi planı, davranışın hangi durumla bağlantılı olduğuna göre değişebilir.

Tik Bozuklukları Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Tikler okuma, yazma veya konuşma sırasında kesintilere neden olabilir. Tekrarlayan baş ve boyun hareketleri ağrıya yol açabilir. Kişinin sürekli tiklerini gizlemeye çalışması da yorucu olabilir.

Günlük yaşamdaki sorunların tamamı tiklerden kaynaklanmayabilir. Tourette sendromuna eşlik edebilen DEHB, dikkat ve görevleri düzenleme alanında daha fazla sorun yaratabilir. Kaygı veya takıntılar da kişinin yaşamını tiklerden daha fazla etkileyebilir.

Bu nedenle değerlendirmede “En çok hangi belirti zorlaştırıyor?” sorusu önemlidir. Tiklerin sayısı azalsa bile eşlik eden sorunlar devam ediyorsa bunların ayrıca ele alınması gerekir. Tik bozukluğu kişinin zekâ düzeyi hakkında bir gösterge değildir.

Tik Bozuklukları Nasıl Tedavi Edilir?

Tik tedavisi, kişinin yaşına, belirtilerin şiddetine ve günlük yaşam üzerindeki etkilerine göre planlanır. Ağrıya veya belirgin bir rahatsızlığa neden olmayan hafif tiklerde bilgilendirme ve takip yeterli olabilir. Kontrollerde belirtilerin nasıl değiştiği ve kişinin ek desteğe ihtiyaç duyup duymadığı değerlendirilir.

Tedavide kullanılan davranışsal yöntemlerden biri alışkanlığı tersine çevirme eğitimidir. Bu yöntemde kişi, tikin başlangıcını ve öncesinde hissedilen bedensel ihtiyacı fark etmeyi öğrenir. Ardından uzman eşliğinde, tikle aynı anda yapılamayan uygun bir hareket üzerinde çalışılır. Seanslarda öğrenilen becerilerin günlük yaşamda uygulanması da tedavinin bir parçasıdır.

Tikler için kapsamlı davranışsal müdahale olarak adlandırılan CBIT, alışkanlığı tersine çevirme eğitimine ek olarak belirtileri artıran koşulları ele alır. Gevşeme çalışmaları, günlük yaşam düzenlemeleri ve yakın çevrenin tiklere yaklaşımı üzerinde durulur. Örneğin belirtiler yorgunlukla artıyorsa uyku ve dinlenme düzeni değerlendirilir. Ailenin tiklere sürekli dikkat çekmesi çocuğu rahatsız ediyorsa aile üyelerine nasıl yaklaşabilecekleri konusunda bilgi verilir.

Tikler ağrıya, yaralanmaya veya günlük yaşamda belirgin sorunlara neden olduğunda hekim ilaç tedavisini de değerlendirebilir. İlaç seçiminde eşlik eden sağlık sorunları, beklenen yarar ve olası yan etkiler dikkate alınır. Tedavi boyunca belirtilerdeki değişiklikler ve yan etkiler takip edilerek gerekli düzenlemeler yapılır. DEHB, OKB veya kaygı sorunları bulunuyorsa bu durumlar da tedavi planına dahil edilir.

Tik Bozukluklarında Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Terapi tiklere eşlik eden kaygı, utanma ve sosyal ortamlardan kaçınma gibi sorunların ele alınmasına yardımcı olabilir. Kişinin tiklerini nasıl yaşadığı, hangi durumlarda zorlandığı ve çevresinden aldığı tepkiler görüşmelerde değerlendirilir. Tikleri azaltmaya yönelik davranışsal çalışmalar ise bu yöntemlerde eğitim almış uzmanlar tarafından uygulanır.

Bireysel terapi sürecinde kişinin kendisiyle ilgili düşünceleri ve tiklerin günlük yaşamındaki etkileri üzerinde çalışılabilir. Örneğin tiklerinin fark edilmesinden çekinen bir kişi, arkadaşlarıyla buluşmayı veya toplantılarda konuşmayı erteleyebilir. Görüşmelerde bu kaygılar ele alınarak kişinin sosyal yaşamına katılımını destekleyen adımlar planlanabilir.

Ergenlik döneminde akranların tepkileri ve kabul görme ihtiyacı, tiklerle birlikte yaşanan kaygıyı artırabilir. Ergen terapisi sürecinde arkadaşlık ilişkileri, okulda yaşanan sorunlar ve tikler nedeniyle oluşan utanma duygusu ele alınabilir. Gerektiğinde aileyle birlikte çalışılarak ergenin ihtiyaç duyduğu desteğin evde ve okulda nasıl sağlanabileceği değerlendirilir.

Psikolojik destekten yarar görülmesi, tiklerin bilerek yapıldığı veya yalnızca duygusal nedenlerle ortaya çıktığı anlamına gelmez. Destek planında tik belirtileri ile bunlara eşlik eden sorunlar birlikte dikkate alınır.

Tik Bozuklukları İçin Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda uzman değerlendirmesi alınabilir:

• Tekrarlayan hareket veya seslerin tik olup olmadığı konusunda belirsizlik varsa,
• Tikler sıklaşıyor veya daha belirgin hâle geliyorsa,
• Belirtiler ağrıya, rahatsızlığa veya yaralanmaya neden oluyorsa,
• Okul, iş veya sosyal yaşam etkileniyorsa,
• Tikler nedeniyle utanma, içe kapanma veya sosyal ortamlardan kaçınma yaşanıyorsa,
• Dikkat sorunları, yoğun kaygı veya takıntılar eşlik ediyorsa,
• Belirtiler ilk kez yetişkinlik döneminde ortaya çıkıyorsa.

Çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatrisi veya çocuk nörolojisi, yetişkinlerde nöroloji veya psikiyatri uzmanına başvurulabilir. Tiklerin türü, başlangıç zamanı ve günlük yaşam üzerindeki etkileri değerlendirilerek uygun bir takip veya tedavi planı hazırlanır. Destek almak için belirtilerin bir yıl boyunca devam etmesini beklemek gerekmez.

Tiklere eşlik eden kaygı, utanma veya sosyal ilişkilerde zorlanma için Terappin’deki uzman klinik psikologların çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. İhtiyaçlarınıza uygun psikolojik destek için randevu oluşturabilir ve görüşmenize dilediğiniz yerden çevrim içi katılabilirsiniz.

Sonuç

Tik bozuklukları, sıklığı ve şiddeti zaman içerisinde değişebilen hareket ve seslerle kendisini gösterir. Bazı kişilerde belirtiler hafif seyrederken bazı kişilerde okul, iş ve sosyal yaşam etkilenebilir. Tedavi, kişinin yaşadığı sorunlara göre planlanır. Tiklere özgü davranışsal yöntemler, gerektiğinde ilaç tedavisi ve yakın çevrenin uygun yaklaşımı belirtilerin yönetilmesine katkı sağlayabilir.