Uyku Bozuklukları Nedir? Türleri, Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Süreci

Geceleri uykuya dalmakta zorlanıyor, sık sık uyanıyor ya da sabah yataktan yorgun mu kalkıyorsunuz? Uyku sorunları gün içinde dikkatinizi toplamanızı, işlerinizi tamamlamanızı ve kendinizi iyi hissetmenizi zorlaştırabilir. Yeterince uyuduğunuzu düşünseniz bile dinlenememiş hissetmeniz, uyku kalitesi ile ilgili bir soruna işaret edebilir.

Uyku sorunlarınızın ne sıklıkta yaşandığı, ne kadar süredir devam ettiği ve günlük yaşamınızı nasıl etkilediği sorunun kaynağını anlamaya yardımcı olabilir. Stres, uyku alışkanlıklarınız veya eşlik eden sağlık sorunları bu süreçte rol oynayabilir. Tekrarlayan şikâyetleriniz için bir hekime başvurarak uyku düzeninizi bozan etkenleri öğrenebilir, tedavi süreci hakkında bilgi alabilirsiniz. Uyku bozukluğu türleri, nedenleri ve tedavi yöntemleri gibi konuya ilişkin merak edilenleri yazının devamında bulabilirsiniz.

Öne Çıkanlar

• Uyku bozuklukları uykusuzluğun yanı sıra uyku sırasında solunum sorunlarını, aşırı uykululuğu ve uyku-uyanıklık ritmindeki bozulmaları kapsar.
• Sağlıklı bir uyku için uyku süresi kadar uykunun kalitesi ve düzeni de önemlidir.
• Gündüz yorgunluğu, odaklanma sorunları ve aşırı uyku hâli uyku bozukluğu belirtisi olabilir.
• Stres, kaygı, fiziksel hastalıklar ve bazı ilaçlar uyku sorunlarının ortaya çıkmasında rol oynayabilir.
• Uyku bozukluğu tedavisi bozukluğun türüne, nedenine ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır.
• Kronik uykusuzlukta bilişsel davranışçı terapi ilk tercih edilen tedavi yaklaşımlarından biridir.

Uyku Bozukluğu Nedir?

Uyku bozukluğu uykunun kalitesini, süresini, zamanlamasını veya gün içinde uyanık kalabilmeyi etkileyen sağlık sorunlarını ifade eder. Uykuya dalma ve uykuyu sürdürmede zorlanmanın yanı sıra uykuda solunumun kesilmesi, aşırı uykululuk ve uyku sırasında ortaya çıkan tekrarlayan bazı hareket veya davranışlar da bu kapsamda yer alır.

Zaman zaman kötü uykusuz geceler geçirmeniz, tek başına bir uyku bozukluğunuz olduğu anlamına gelmez. Şikâyetlerinizin sıklığı, şiddeti ve günlük yaşamınıza etkisi birlikte değerlendirilir. Uyku sorunlarınız tekrarlıyorsa veya gün içinde uyanık kalmanızı, dikkatinizi ve sorumluluklarınızı etkiliyorsa destek almak için uzun süredir devam etmesini beklemeniz gerekmez.

Sağlıklı Uyku Nasıl Değerlendirilir?

Sağlıklı uyku için yetişkinlere genellikle gecede 7-9 saat uyku önerilir. Ancak uyku ihtiyacı kişiden kişiye değişebilir. Kaç saat uyuduğunuzun yanında uykuya ne kadar sürede daldığınız, gece uyandığınızda yeniden uyuyabilmeniz ve gün içinde kendinizi dinlenmiş hissetmeniz de önemlidir.

Uyku boyunca, hafif ve derin uykuyu içeren NREM evreleri ile rüyaların yoğun görüldüğü REM evresi birbirini izler. Bu döngüler arasında kısa süreli uyanmalar yaşamanız normal olabilir. Ancak sık uyanıyor, yeniden uyumakta zorlanıyor veya sabahları dinlenememiş kalkıyorsanız yeterli süre uyusanız bile uykunuzun kalitesi etkileniyor olabilir.

Uyku Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Uyku bozukluğu belirtileri uyku sırasında ortaya çıkabileceği gibi gün içinde yorgunluk, uykululuk ve dikkat sorunlarıyla da kendini gösterebilir. Bu belirtiler arasında şunlar yer alır:

• Uykuya dalmakta zorlanma,
• Gece sık uyanma ve yeniden uyuyamama,
• Sabah erken uyanıp tekrar uykuya dalamama,
• Yeterince uyumaya rağmen sabah dinlenememiş hissetme,
• Gün içinde yoğun uyku hâli veya istemeden uyuyakalma,
• Yüksek sesle horlama, uykuda nefesin durması ya da nefes nefese uyanma,
• Özellikle akşamları dinlenirken bacaklarda rahatsızlık ve hareket ettirme isteği,
• Dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve odaklanma sorunları,
• Sinirlilik ve ruh hâlinde değişiklikler
• Yorgunluk veya uykululuk nedeniyle iş, okul ve günlük sorumluluklarda zorlanma.

Sayılan belirtiler tek başına bir uyku bozukluğunuz olduğunu göstermez. Ancak şikâyetleriniz tekrarlıyor, gün içinde yorgun hissetmenize veya işlerinizi yapmakta zorlanmanıza neden oluyorsa bir hekime başvurmanız önemlidir. Ne zaman uyuduğunuzu, gece kaç kez uyandığınızı ve gün içinde nasıl hissettiğinizi not etmeniz, görüşme sırasında yaşadığınız sorunu anlatmanızı kolaylaştırabilir.

Uyku Bozukluğu Türleri Nelerdir?

Uyku bozuklukları, ne kadar ve ne zaman uyuduğunuzu, uykunuzun kalitesini etkileyebilir ve gün içinde kendinizi sürekli yorgun ve uykusuz hissedebilirsiniz. Uykuya dalamama, uykuda solunumun kısa süreliğine kesilmesi, bacakları hareket ettirme isteği ile karakterize huzursuz bacak sendromu veya gündüz bastıran uyku hâli farklı uyku bozukluklarının belirtileri olabilir. Tanımlanmış 80’den fazla uyku bozukluğu vardır. Bunlardan başlıcaları aşağıda ele alınmıştır.

İnsomnia (Uykusuzluk)

İnsomnia uykuya dalmayı veya gece boyunca uyumayı zorlaştıran bir uyku bozukluğudur. Uyumak için yeterli zamanınız ve uygun ortamınız olsa da uzun süre uyanık kalabilir, gece sık sık uyanabilir veya sabah erken uyanıp yeniden uyuyamayabilirsiniz. Uykusuzluk nedeniyle gün içinde yorgun ve sinirli hissedebilir, dikkatinizi toplamakta ve günlük işlerinizi yapmakta zorlanabilirsiniz.

Uykusuzluk kısa süreli olabilir veya aylar boyunca devam edebilir. Belirtilerin en az 3 ay boyunca haftada en az 3 gün devam etmesi kronik insomnia tanısında dikkate alınan ölçütler arasındadır. Tanı sırasında uyku sorunlarının günlük yaşamınıza etkisi de incelenir; kullanılan ilaçlar, diğer uyku bozuklukları ve eşlik eden sağlık sorunları araştırılır.

Uykuyla İlişkili Solunum Bozuklukları

Uykuyla ilişkili solunum bozuklukları uyku sırasında nefes alışverişinizi etkiler. En bilinen örneklerinden biri olan uyku apnesinde, solunum gece boyunca tekrar tekrar durup başlar. Yüksek sesle horlama ve nefes nefese uyanma görülebilir. Uykunuzdaki solunum kesintilerini çoğu zaman sizden önce yanınızda uyuyan kişi fark eder. Siz ise sabah yorgun kalkabilir, baş ağrısı yaşayabilir veya gün içinde uykulu hissedebilirsiniz.

Aşırı Uykululuk ve Hipersomnolans

Gece yeterince uyusanız da gün içinde aşırı uyuma ihtiyacı duyabilir, çalışırken veya konuşurken istemeden uyuyakalabilirsiniz. Narkolepsi ve idiyopatik hipersomni, bu gruptaki bozukluklara örnektir. Narkolepside ani uyku atakları görülebilirken idiyopatik hipersomnide uzun süre uyumaya rağmen uykululuk devam edebilir ve uyanmak zor olabilir. Gündüz aşırı uykululuk, yetersiz uyku veya uyku apnesi gibi başka nedenlerle de ortaya çıkabildiğinden nedeninin araştırılması gerekir.

Parasomniler

Parasomniler, uykuya dalarken, uyurken veya uyanırken ortaya çıkan istem dışı davranış ve deneyimlerdir. Uyurgezerlik, uyku terörü, tekrarlayan uyku felci ve REM uykusu davranış bozukluğu gibi uyku bozukluğu türleri parasomnilere örnek olarak verilebilir. Uykuda yürümek, korkuyla bağırmak veya rüyada yapılan hareketleri gerçekte de yapmak gibi belirtiler görülebilir. Yaşananları sabah hatırlamayabilirsiniz. Özellikle yaralanmaya yol açan veya sık tekrarlayan durumlarda bir hekime başvurmanız önemlidir.

Sirkadiyen Ritim Uyku-Uyanıklık Bozuklukları

Biyolojik saatiniz, günün hangi saatlerinde uykulu veya uyanık hissettiğinizi düzenler. Bu saat ile iş, okul veya günlük yaşamınızın gerektirdiği uyku saatleri uyuşmadığında uyku sorunları yaşayabilirsiniz. Örneğin gecikmiş uyku-uyanıklık fazı bozukluğunda gece geç saatlere kadar uykunuz gelmeyebilir ve sabah zamanında kalkmakta zorlanabilirsiniz. Vardiyalı çalışmaya bağlı uyku bozukluğu ve saat dilimleri arasındaki yolculuklardan sonra yaşanan jet lag örnek olarak verilebilir.

Uykuyla İlişkili Hareket Bozuklukları

Uykuyla ilişkili hareket bozukluklarında, uykuya dalmanızı veya uykunuzu sürdürmenizi engelleyebilen hareketler ve hareket etme isteğiyle ilişkili bozukluklar bulunur. Huzursuz bacak sendromunda, özellikle akşamları otururken ya da uzanırken bacaklarınızda karıncalanma, çekilme veya huzursuzluk hissedebilirsiniz. Bu hislere bacaklarınızı hareket ettirme isteği eşlik eder. Yürümek veya bacaklarınızı hareket ettirmek rahatlama sağlayabilir, dinlenmeye döndüğünüzde şikâyetler yeniden başlayabilir.

Uyku Sorunları Neden Olur?

Uyku sorunları günlük alışkanlıklarınızdan yaşadığınız strese, tiroid hastalıklarından kronik ağrıya kadar pek çok nedenle ortaya çıkabilir. Bazen birden fazla etken bir araya gelerek uyku düzeninizi bozabilir. Uykunuzu etkileyebilen başlıca etkenler şunlardır:

• Yoğun stres, kaygı ve depresyon,
• Kronik ağrı, solunum sorunları ve tiroid hastalıkları,
• Bazı ilaçların yan etkileri,
• Özellikle günün geç saatlerinde kafein içeren içeceklerin tüketilmesi,
• Alkol gibi sağlığa zararlı alışkanlıklar,
• Düzensiz yatma ve kalkma saatleri, vardiyalı çalışma ve saat farkı olan ülkelere yolculuk,
• Gün içinde uzun süre uyuma,
• Yatmadan önce telefon, tablet veya bilgisayar kullanımı,
• Yatak odasının gürültülü, aydınlık, fazla sıcak veya soğuk olması,
• Hamilelik ve menopoz dönemindeki hormonal değişiklikler..

Sayılan etkenler uykuyu farklı şekillerde etkiler. Örneğin, kafein uykuya dalmanızı geciktirebilir. Alkol ise başlangıçta uykunuzu getirse de gece daha sık uyanmanıza neden olabilir. Bu nedenle uyku sorunlarınızı anlamaya çalışırken günlük alışkanlıklarınızı ve kullandığınız ilaçları da gözden geçirmek önemlidir.

Stres ve Anksiyete Uykuyu Nasıl Etkiler?

Stres ve anksiyete, yatağa girdiğinizde gevşemenizi ve uykuya dalmanızı zorlaştırabilir. İş, aile, sağlık veya maddi konularla ilgili endişeler zihninizi meşgul edebilir. Yorgun olsanız bile gün içinde yaşadıklarınızı ya da ertesi gün yapmanız gerekenleri düşünmeye devam edebilirsiniz.

Zamanla güzel bir uyku geçireceğinize daiir umudunuzun azalması da bir anksiyete kaynağına dönüşebilir. “Bu gece de uyuyamazsam yarın ne yapacağım?” diye düşünmek veya sürekli saati kontrol etmek üzerinizdeki baskıyı artırabilir. Böylece başlangıçta stresle ortaya çıkan uykusuzluğun devam etmesinde uykuya ilişkin endişeleriniz de rol oynayabilir.

Depresyon ile Uyku Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

Depresyon uyku düzeninizi farklı şekillerde etkileyebilir. Uykuya dalmakta zorlanabilir, gece sık uyanabilir veya sabah çok erken uyanıp yeniden uyuyamayabilirsiniz. Bazı kişilerde ise normalden uzun süre uyuma görülür. Bu değişikliklere enerji kaybı, isteksizlik ve dinlenememiş hissetme eşlik edebilir.

Uyku ile depresyon arasındaki ilişki iki yönlü olabilir. Depresyon uykuyu bozabilirken devam eden uykusuzluk da depresyon gelişme riskini arttırabilir. Bu nedenle uyku bozukluğu şikâyetlerinizle birlikte uzun süren tükenmişlik veya daha önce keyif aldığınız şeylere karşı ilgisizlik yaşıyorsanız bunları da başvurduğunuz uzmanla paylaşmanız önemlidir.

Uyku Problemleri Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Yeterince uyuyamadığınızda veya uykunuz sık bölündüğünde bunun etkilerini gün boyunca hissedebilirsiniz. Uyku problemleri günlük yaşamınızı şu şekillerde etkileyebilir:

• Dikkat ve hafıza: Konuşmaları takip etmekte, yeni bir şey öğrenmekte veya yapmanız gerekenleri hatırlamakta zorlanabilirsiniz.
• İş ve okul hayatı: İşlerinizi tamamlamak daha uzun sürebilir, normalde kolayca yaptığınız işlerde hata yapabilirsiniz.
• Karar verme: Seçenekleri değerlendirmek ve karşılaştığınız sorunlara çözüm bulmak zorlaşabilir.
• Duygular ve ilişkiler: Daha çabuk sinirlenebilir, günlük aksiliklere karşı daha sabırsız davranabilirsiniz.
• Güvenlik: Tepkilerinizin yavaşlaması ve istemeden uyuyakalmanız, araç kullanırken veya dikkat gerektiren işlerde kaza riskini artırabilir.

Uzun süre devam eden uyku problemi bağışıklık sisteminin çalışmasını da etkileyebilir; yüksek tansiyon, kalp hastalıkları ve diyabet riskinin artmasına neden olabilir. Uyku sorunlarınız günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir hekime başvurmanız önemlidir.

Uyku Bozukluğu Nasıl Değerlendirilir?

Uyku bozukluğunun değerlendirilmesi, yaşadığınız şikâyetlerin ve uyku alışkanlıklarınızın öğrenilmesiyle başlar. Hekiminiz ne zamandır uyku sorunu yaşadığınızı, ne sıklıkta uyandığınızı ve gün içinde nasıl hissettiğinizi sorar. Kullandığınız ilaçlar, mevcut hastalıklarınız ve ruh sağlığınızla ilgili şikâyetleriniz de değerlendirmeye dâhil edilir.

1-2 hafta uyku günlüğü tutmanız, uyku düzeninizin anlaşılmasına yardımcı olabilir. Yatma ve kalkma saatlerinizi, gece uyanmalarınızı, gündüz uykularınızı ve kafein tüketiminizi kaydedebilirsiniz. Bu günlük uykunuzu etkileyen alışkanlıkları fark etmenizi kolaylaştırır.

Her uyku şikâyetinde laboratuvar testi gerekmese de hekiminiz ihtiyaç duyarsa polisomnografi ile uyku sırasında beyin dalgalarını, solunumu, kalp hızını ve kandaki oksijen düzeyini inceleyebilir. Aktigrafi ise bileğe takılan bir cihazla hareket ve dinlenme dönemlerini kaydederek birkaç gün veya hafta boyunca uyku düzeniniz hakkında bilgi toplanmasına yardımcı olur.

Uyku Düzenini Desteklemek İçin Neler Yapılabilir?

Uykuya hazırlık alışkanlıklarınız ve yatak odanızın koşulları, daha rahat uyumanıza yardımcı olabilir. Uyku hijyeni olarak adlandırılan bu alışkanlıkları geliştirmek için şunları deneyebilirsiniz:

• Hafta sonları da dâhil olmak üzere benzer saatlerde yatıp kalkmaya çalışın.
• Yatmadan önceki bir saati sakinleşmeye ayırın; telefon, tablet ve bilgisayar kullanımını azaltın.
• Yatağı çalışmak veya televizyon izlemek yerine yatağı uyku için kullanın.
• Özellikle öğleden sonra ve akşam saatlerinde kafein tüketimini sınırlayın.
• Yatmadan önce alkol ve nikotin kullanımından kaçının.
• Gün içinde hareket edin ve mümkün olduğunca dışarıda zaman geçirin.
• Gece uykuya dalmakta zorlanıyorsanız gündüz uykularını kısa tutun ve geç saatlere bırakmayın.
• Yatmadan önce kitap okumak, ılık duş almak veya gevşeme egzersizleri yapmak gibi bir rutin oluşturun.
• Yatak odanızı karanlık, sessiz ve serin tutun.

Uyku Bozuklukları Nasıl Tedavi Edilir?

Uyku bozukluğu tedavisi, yaşadığınız sorunun türüne ve nedenine göre planlanır. Kronik uykusuzlukta ilk önerilen yöntem, bilişsel davranışçı terapi yaklaşımının uykusuzluğa özel olarak uyarlanmış biçimi olan BDT-I’dır. Gerektiğinde ilaç tedavisinden de yararlanılabilir. İlaç seçimini ve kullanım süresini hekim, sağlık durumunuza ve tedaviye verdiğiniz yanıta göre belirler.

Diğer uyku bozukluklarında farklı yöntemler kullanılabilir. Örneğin uyku apnesinde, uyurken hava yolunu açık tutan CPAP cihazı veya uygun kişilerde ağız içi aparatlar önerilebilir. Biyolojik saatle ilişkili bozukluklarda ise uyku saatlerinin düzenlenmesi, uygun zamanda ışık tedavisi ve bazı durumlarda hekim önerisiyle melatonin kullanılabilir.

Uyku Sorunlarında Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Terapi uyuyamadığınızda neler düşündüğünüzü ve buna karşı nasıl davrandığınızı fark etmenize yardımcı olabilir. Örneğin kötü bir gecenin ardından ertesi gün hiçbir işinizi yapamayacağınızı düşünmek, uyumak için kendinizi zorlamak veya uykuyu telafi etmek amacıyla yatakta uzun süre kalmak üzerinde çalışılabilir. Amaç uykuya ilişkin kaygıyı azaltmak ve uykusuzluğu sürdüren alışkanlıkları değiştirmektir.

BDT-I sürecinde terapistinizle birlikte yatakta geçirdiğiniz süreyi düzenleyebilir, yatağı yeniden uykuyla ilişkilendiren alışkanlıklar geliştirebilir ve gevşeme teknikleri öğrenebilirsiniz. Bu uygulamalar uyku düzeninize göre planlanır. Uyku sorunlarınıza stres, kaygı veya depresyon eşlik ediyorsa bireysel terapi bu sorunlarda da destek sağlayabilir.

Uyku sorunlarınıza eşlik eden stres ve kaygıyla başa çıkmak için Terappin’deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. İhtiyaçlarınıza uygun uzman psikolog desteği için randevu oluşturabilir, seansınıza dilediğiniz yerden online katılabilirsiniz.

Sonuç

Uyku sorunlarınızı anlamak için gece nasıl uyuduğunuz kadar gün içinde nasıl hissettiğiniz de önemlidir. Alışkanlıklarınızı düzenlemek yararlı olabilir ancak tekrarlayan şikâyetlerde sorunun nedenini öğrenmek gerekir. Bir hekimle görüşerek size uygun tedaviye ulaşabilir, ihtiyaç duyduğunuzda psikolojik destekten de yararlanabilirsiniz.