Fobi Nedir? Fobi Çeşitleri, Belirtileri, Nedenleri ve Başa Çıkma Yolları

Korku, tehlike karşısında ortaya çıkan doğal bir duygudur ancak bazen belirgin bir tehdit bulunmadığında da günlük kararları etkileyebilir. Asansöre binmek, uçakla seyahat etmek veya bir hayvanla karşılaşmak gibi deneyimler bazı kişiler için kaygı kaynağı haline gelebilir. Bu tepkileri anlamak, korkunun ne zaman bir fobi olarak değerlendirilebileceğini ve hangi destek yöntemlerinin ele alınabileceğini öğrenmekle başlar.

Öne Çıkanlar

• Fobi, sıradan bir kaygı ya da tedirginlikten farklı olarak kişinin işlevselliğini etkileyen bir durumdur.
• Fobi belirtileri hem duygusal hem de fiziksel düzeyde kendini gösterebilir.
• Fobi çeşitleri arasında sosyal fobi, özgül fobi ve agorafobi öne çıkar.
• Fobiler genetik yatkınlık, öğrenme süreçleri ve çevresel etkenlerle şekillenebilir.
• Bilişsel davranışçı terapi ve maruz bırakma teknikleri fobi tedavisinde sıklıkla tercih edilen yöntemler arasındadır.
• Uzmandan desteği fobilerle başa çıkma sürecini olumlu yönde destekleyebilir.

Fobi Nedir?

Fobi bir hayvana ya da belirli bir duruma karşı ortaya çıkan korku veya endişe tepkisidir. Kişi çoğu zaman yaşadığı yoğun korkunun gerçek dışı olduğunun farkında olsa da tepkisini kontrol etmekte zorlanır. Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı (DSM-5-TR) fobileri anksiyete bozuklukları kapsamında sınıflandırır. Fobisi bulunan kişilerde kaygı tepkisi o kadar yoğundur ki endişenin ötesine geçer, tetikleyici ile karşılaşma ihtimali bulunan her türlü ortamdan uzaklaşma ve kaçınmaya yol açar.

Kişi sadece korktuğu nesne veya durumla karşılaştığında değil o durumu hayal ettiğinde dahi yoğun bir kaygı yaşayabilir. Bu nedenle fobi günlük yaşamı ciddi ölçüde etkileyebilen psikolojik bir sağlık sorunudur. Uzman desteği alınması kişinin hem kendini hem de çevresini daha iyi anlamasına katkı sağlayabilir.

Fobi ile Korku Arasındaki Fark Nedir?

Korku tehlikeli olduğunu düşündüğünüz bir durum karşısında kendinizi korumanıza yardımcı olan doğal bir tepkidir yani bir çeşit savunma mekanizmasıdır. Korktuğunuzda kalbiniz daha hızlı atabilir, solunumunuz hızlanabilir ve vücudunuz tehlikeye karşı harekete geçmeye hazırlanabilir. Fobide de korku karşısında vücudun verdiği tepkiler hemen hemen benzer olsa da yaşanan korku çoğu zaman gerçek dışıdır. Fobisi bulunan insanların yaşadığı kaygı ve korku durumun, ortamın, nesnenin oluşturduğu tehlikeye kıyasla çok daha yoğundur. Kişi korkusunun aşırı olduğunun farkında olsa bile tepkisini kontrol etmekte zorlanabilir.

Korku ile fobi farkını daha iyi anlayabilmek için uçak yolculuğu örneği verilebilir. Uçmaktan korkan biri yolculuk sırasında tedirginlik duysa da mecbur kaldığında uçağa binebilir. Uçak fobisi (aerofobi) olan biri ise yoğun korku nedeniyle uçakla seyahat etmekten kaçınabilir, havaalanının yanından geçmek hatta uçak fotoğrafı görmek bile aşırı derecede korkmasına neden olabilir. Bir başka ifadeyle fobi ile korku arasındaki en temel fark kaçınma davranışı ve hissedilen korkunun şiddetidir.

Fobi Belirtileri Nelerdir?

Fobi belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterse de genel olarak duygusal, bilişsel ve fiziksel düzeylerde kendini ortaya koyar. Korkuya neden olan durumla, nesneyle veya canlıyla karşılaşmak belirtilerin ortaya çıkmasını tetikleyebilir. Korkulan durum karşısında verilen tepkilerin yoğunluğu kişinin fobisinin derecesiyle doğrudan ilişkilidir.

Fobinin Duygusal ve Bilişsel Belirtileri

Fobisi olan bir kişinin yoğun kaygı yaşaması için korktuğu nesneyle ya da durumla karşılaşması şart değildir. Bazen karşılaşma ihtimalini düşünmek bile korkuyu başlatabilir. Kişi ortada düşündüğü kadar büyük bir tehlike olmadığını fark etse de kendisini sakinleştirmekte zorlanabilir. Duygusal ve bilişsel fobi belirtileri genellikle şu şekillerde kendini gösterebilir:

• Korkulan nesne ya da durum akla geldiğinde yoğun kaygı duymak,
• Karşılaşma zamanı yaklaştıkça giderek daha fazla endişelenmek,
• Korkunun aşırı olduğunu fark etmesine rağmen onu kontrol etmekte zorlanmak,
• Bulunduğu ortamdan bir an önce uzaklaşmak istemek,
• Bayılacağını, kontrolünü kaybedeceğini ya da öleceğini düşünmek.

Kişi yoğun korkuyu yeniden yaşamamak için günlük planlarını değiştirmeye başlayabilir. Gideceği yerleri veya katılacağı etkinlikleri korktuğu durumla karşılaşma ihtimaline göre seçebilir. Kaçınma davranışları arttıkça iş hayatı, okul yaşamı ve sosyal ilişkileri de bundan etkilenebilir.

Fobinin Fiziksel Belirtileri

Fobisi olan bir kişi korktuğu nesneyle veya durumla karşılaştığında vücudu kendisini tehlikeye karşı hazırlamaya başlar. Sempatik sinir sistemi tarafından yönlendirilen vücudun doğal “Savaş ya da kaç” tepkisi sırasında adrenalin gibi stres hormonlarının etkisiyle kalp atışları ve solunum hızlanır, kaslar gerilir. Normalde tehlikeden kaçmaya yardımcı olan bu tepki fobisi olan insanlarda gerçek bir tehlike bulunmadığında da ortaya çıkabilir. Buna göre başlıca fiziksel fobi belirtileri şunlardır:

• Kalp çarpıntısı ve hızlı nabız,
• Terleme ve titreme,
• Nefes darlığı veya nefes alamıyor gibi hissetmek,
• Bulantı, kusma gibi mide sorunları,
• Baş dönmesi ve sersemlik hissi,
• Ağız kuruluğu ve yutkunma güçlüğü.

Bazı kişilerde korku tepkisi panik atak düzeyine ulaşabilir. Bu durum panik atak ile fobinin çoğu zaman birbirleri ile karıştırılmasına yol açar. Oysa panik atak aniden başlayan ve dakikalar içinde yoğunlaşan bir korku nöbetiyken fobi belirli bir nesneye ya da duruma karşı duyulan kalıcı ve aşırı korkudur. Panik atak belirgin bir neden olmadan da ortaya çıkabilir. Örneğin, panik atağınız varsa çok sakin olduğunuz bir anda belirtiler yaşayabilirsiniz. Fobiniz olması halinde ise belirli bir tetikleyici ile karşı karşıya kalmanız veya onu düşünmeniz, zihninizden geçirmeniz gerekir.

Fobi Neden Olur?

Fobilerin ortaya çıkmasında birden fazla etkenin bir arada rol oynadığı düşünülür. Kişinin kalıtsal özellikleri, yaşadıkları ve çevresinden öğrendikleri fobi gelişiminde birlikte etkili olabilir. Örneğin, ailesinde fobi olan bir kişinin benzer bir korku geliştirmesinde hem genetik yatkınlığın hem de aile üyelerinin tepkilerini gözlemleyerek öğrenmesinin payı olabilir.

Köpek saldırısına uğramak, asansörde mahsur kalmak gibi korkutucu deneyimler de fobinin başlamasına neden olabilir. Böyle bir olayı bizzat yaşamanız şart değildir. Başkasının yaşadıklarına tanık olmanız veya travmatik bir olay duymanız da yoğun korkunun gelişmesine yol açabilir. Korktuğunuz nesne veya durumdan uzak durmaya çalıştıkça kaçınma davranışları artabilir ve kaygınız zamanla daha da yoğunlaşabilir. Çocukluk döneminde öğrenilen aşırı koruma kalıpları da bu süreçte etkili olabilir. Stres düzeyinin yüksek olduğu dönemlerde de mevcut korkular daha belirgin hâle gelebilir.

Fobi Çeşitleri Nelerdir?

Fobi türleri genel olarak özgül fobi, sosyal fobi ve agorafobi olmak üzere üç başlık altında ele alınır. DSM-5’te ayrı tanılar olarak yer alan bu durumların değerlendirilmesinde korkunun kaynağının yanı sıra hangi koşullarda ortaya çıktığı, ne kadar süredir devam ettiği, kişinin nelerden kaçındığı ve günlük yaşamının nasıl etkilendiği de dikkate alınır.

Özgül fobi belirli bir nesne, hayvan veya duruma karşı, taşıdığı gerçek tehlikeyle orantılı olmayan yoğun ve kalıcı bir korku duyulmasıdır. Kişi korktuğu şeyle karşılaştığında veya karşılaşacağını düşündüğünde yoğun kaygı yaşayabilir. Örneğin iğne korkusu olan biri, kan vermesi gerektiğinde duyduğu kaygı nedeniyle sağlık kontrollerini erteleyebilir. Korkudan kaçınmak için yapılanlar kişinin günlük yaşamını devam ettirmesini ve sorumluluklarını yerine getirmesini zorlaştırabilir. Özgül fobiler korkunun kaynağına göre beş grupta incelenir. Buna göre başlıca fobi çeşitleri şunlardır:

• Hayvanlarla ilgili fobiler: Örümcek korkusu (araknofobi), köpek korkusu (sinofobi), yılan korkusu (ofidiyofobi) gibi korkular,
• Doğal çevreyle ilgili fobiler: Yükseklik korkusu (akrofobi), fırtına ve su korkusu,
• Kan, enjeksiyon ve yaralanmayla ilgili fobiler: Kan korkusu (hemofobi), iğne korkusu (tripanofobi) ve girişimsel tıbbi işlemlere yönelik korkular,
• Durumsal fobiler: Uçakla seyahat etme korkusu (aerofobi), kapalı alan korkusu (klostrofobi) ve asansöre binme korkusu,
• Diğer özgül fobiler: Boğulmaya veya kusmaya yol açabileceği düşünülen durumlara, yüksek seslere ya da kostümlü karakterlere yönelik korkular bu grupta değerlendirilir.

Diğer fobi türlerinden olan sosyal fobi olarak da bilinen sosyal anksiyete bozukluğunda kişi başkalarının kendisini olumsuz değerlendireceğinden, küçük düşmekten veya reddedilmekten kaygılanır. Topluluk önünde konuşmak, yeni insanlarla tanışmak ya da başkalarının yanında yemek yemek gibi durumlar yoğun korkuya neden olabilir.

Agorafobide ise kişiler panik benzeri belirtiler yaşadığında bulunduğu yerden uzaklaşmanın veya yardım almanın zor olacağını düşünür. Bu nedenle toplu taşımaya binmekten, kalabalıkta bulunmaktan veya evden yalnız çıkmaktan kaçınabilir. Hem açık hem de kapalı alanlar bu korkuya yol açabilir.

Fobiler Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Fobiler kişinin günlük planlarını, iş hayatını ve yakınlarıyla ilişkilerini etkileyebilir. Kişi korktuğu durumla karşılaşmamak için yapmak istediği veya yapması gereken şeylerden vazgeçebilir. Örneğin, sosyal fobisi olan birisi yanlış bir şey söyleyeceği ya da küçük düşeceği kaygısıyla iş toplantılarında söz almaktan veya arkadaş buluşmalarına katılmaktan kaçınabilir.

Korku nedeniyle ertelenen planlar ve geri çevrilen davetler arttıkça ilişkileri sürdürmek de zorlaşabilir. Korkulan durumdan uzak durmak o an için rahatlatıcı olsa da zamanla kaçınma alışkanlığına dönüşerek kaygının devam etmesine neden olabilir.

Fobi Nasıl Geçer?

Fobi tedavisinde psikoterapiden, bazı durumlarda ise ilaç tedavisinden yararlanılabilir. Uzman psikologlar hangi yöntemin uygulanacağına fobinin türüne, belirtilerin şiddetine ve kişinin günlük yaşamının ne kadar etkilendiğine göre hasta ile birlikte karar verir.

Tedavinin yanı sıra günlük yaşamda uygulanabilecek bazı yöntemler de fobiyle başa çıkmayı kolaylaştırabilir. Nefes ve gevşeme egzersizleri yapmak, yakınlardan destek istemek ve terapide öğrenilen yöntemleri günlük yaşamda uygulamak tedavi sürecinde yardımcı olabilir.

Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?

Korku nedeniyle yapmak istediğiniz veya yapmanız gereken şeyleri ertelemeye başladıysanız uzman desteğine başvurabilirsiniz. Özellikle şu durumlarda bir uzman ile görüşmeniz faydalı olabilir:

• İğne ya da tıbbi işlem korkusu nedeniyle sağlık kontrollerini erteliyorsanız,
• Küçük düşme veya olumsuz değerlendirilme kaygısı ile iş toplantılarında konuşmakta zorlanıyorsanız,
• Korktuğunuz durumla karşılaşmamak için sosyal planlarınızı iptal ediyorsanız,
• Korku ve kaçınma nedeniyle iş, okul veya evdeki sorumluluklarınızı yerine getirmekte güçlük çekiyorsanız.

Sayılanların yanı sıra panik atak yaşanması, uyku bozuklukları veya sürekli bir gerilim hâlinin söz konusu olması da profesyonel yardım almanın gerekli olduğuna işaret eden önemli belirtiler arasındadır.

Fobilerde Terapi ve Profesyonel Destek

Fobi tedavisinde korkuyla ilgili düşünceler ve kişinin bu korku karşısında gösterdiği davranışlar üzerinde çalışılır. Başlıca fobi tedavisi yöntemleri şunlardır:

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Kişinin korktuğu durumla ilgili düşüncelerini, beklentilerini ve davranışlarını ele alır. Kaygıyı artıran düşünceler üzerinde çalışılırken korkuyla başa çıkmasına yardımcı olacak beceriler geliştirilir.
• Maruz bırakma terapisi: Kişinin korktuğu nesne veya durumla planlı biçimde yüzleşmesini içerir ve BDT kapsamında uygulanabilir. Kademeli yaklaşımda daha az kaygı uyandıran adımlardan başlanır, ardından daha zorlayıcı durumlara geçilir. Çalışmalar uzman eşliğinde, gerçek yaşamda veya korkulan durumun hayal edilmesi yoluyla yürütülebilir.

Göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme olarak bilinen EMDR yöntemi de bazı fobi vakalarında, özellikle travmayla ilişkili olanlarda tercih edilebilir. Hangi yöntemin daha uygun olduğuna bir uzman klinik psikolog değerlendirmesi sonucunda karar verilebilir.

Korkularınızın yaşamınızı nasıl etkilediğini konuşmak ve destek seçeneklerini değerlendirmek için Terappin üzerinden bir uzman klinik psikolog ile bulunduğunuz yerden online görüşmelere başlayabilirsiniz.

Sonuç

Fobiler günlük yaşamın pek çok alanını zorlaştırsa da uygun destekle korkuyla başa çıkmak ve kaçınılan etkinliklere yeniden katılmak mümkün olabilir. Bu süreçte korkulan durumlarla kişinin hazır oluşuna uygun şekilde kademeli biçimde yüzleşmek, günlük yaşamda daha rahat hareket etmesine yardımcı olabilir.