Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Süreci

Dürtü kontrol bozukluğu bireyin zarar verici olduğunu bildiği hâlde belirli dürtülere ya da düşüncelere karşı koyamamasıyla ortaya çıkan bir psikolojik durumdur. Kişi bu dürtülerin farkında olsa da kendini kontrol edememe hissi çoğu zaman baskın gelir ve bu durum günlük yaşamı ciddi biçimde etkileyebilir.

Öne Çıkanlar

• Dürtü kontrol bozukluğu, kişinin bazı davranışlarını veya tepkilerini kontrol etmekte belirgin güçlük yaşadığı psikolojik durumları kapsar.
• Dürtü kontrol bozukluğu belirtileri bozukluğun türüne göre değişiklik gösterir.
• Dürtüsellik tek başına bir ruh sağlığı bozukluğu değildir ve farklı psikolojik veya nörogelişimsel durumlarda da görülebilir.
• Dürtüsel davranış, tekrarlandığında ilişkileri, iş veya okul yaşamını ve kişinin güvenliğini etkileyebilir.
• Aralıklı patlayıcı bozukluk, kleptomani ve piromani dürtü kontrolüyle ilişkili bozukluklar arasında yer alır.
• Trikotillomani ve kumar oynama bozukluğu güncel tanı sistemlerinde farklı kategorilerde değerlendirilir.
• Dürtü kontrol bozukluğu tedavisi yaşanan bozukluğa göre değişir; psikoterapi temel seçeneklerden biri olabilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Nedir?

Dürtü kontrol bozukluğu, kişinin davranışlarını veya tepkilerini kontrol etmekte güçlük yaşadığı bir grup ruh sağlığı bozukluğunu ifade etmek için kullanılan bir kavramdır. DSM-5-TR'de bu tablolar “yıkıcı, dürtü kontrol ve davranım bozuklukları” başlığı altında ele alınır.

Bu gruptaki bozuklukların görünümü birbirinden farklıdır. Örneğin aralıklı patlayıcı bozuklukta ani ve orantısız öfke patlamaları görülürken kleptomanide kişinin ihtiyacı olmayan nesneleri çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlanması söz konusudur. Piromanide ise yangın çıkarma davranışı ön plana çıkar.

Bazı dürtü kontrol bozukluklarında kişi davranıştan önce artan bir gerilim veya uyarılma hissedebilir ve davranış sonrasında kısa süreli rahatlama yaşayabilir. Ancak bu örüntü bütün dürtü kontrol bozukluklarında aynı şekilde görülmez. Bu nedenle dürtülerini kontrol edememe durumunun hangi davranışlarla ilişkili olduğu ve kişinin yaşamını nasıl etkilediği birlikte değerlendirilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Dürtü kontrol bozukluğu belirtileri yaşanan bozukluğa göre değişiklik gösterir. Bununla birlikte kişinin belirli davranışlarını veya tepkilerini kontrol etmekte zorlanması yani dürtüsel davranış ortak özelliklerinden biridir.

Dürtü kontrolüyle ilgili bir soruna eşlik edebilecek belirtilerden bazıları şunlardır:

• Ani ve güçlü dürtülere karşı koymakta zorlanma,
• Düşünmeden veya sonucunu yeterince değerlendirmeden hareket etme,
• Öfke veya saldırganlık tepkilerini kontrol etmekte güçlük,
• Belirli bir davranıştan önce artan gerilim veya huzursuzluk,
• Davranış sonrasında rahatlama hissi,
• Yapılan davranış nedeniyle pişmanlık, suçluluk veya utanç yaşama,
• Aynı dürtüsel davranışı olumsuz sonuçlarına rağmen tekrarlama,
• Davranışlar nedeniyle ilişkilerde, işte veya okulda sorun yaşama.

Belirtilerin hepsinin aynı kişide bulunması gerekmez. Örneğin, aralıklı patlayıcı bozuklukta kontrol edilemeyen öfke ve saldırganlık daha belirginken kleptomanide çalma dürtüsüne karşı koyamama ön plana çıkar. Kendini kontrol edememe hissinin ne zaman ortaya çıktığını, ne sıklıkla tekrarlandığını ve sonrasında neler yaşandığını gözlemlemek değerlendirme sırasında yararlı olabilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Nasıl Anlaşılır?

Dürtü kontrol problemi değerlendirilirken kişinin yalnızca düşünmeden hareket edip etmediğine bakılmaz. Davranışın tekrar edip etmediği, kişi üzerindeki etkisi, olumsuz sonuçlarına rağmen sürüp sürmediği ve işlevselliği ne ölçüde etkilediği birlikte değerlendirilir. Uzman görüşmesi sırasında dürtünün hangi durumlarda ortaya çıktığı, kişinin davranıştan önce ve sonra neler hissettiği ve davranışın ilişkiler, iş veya okul yaşamı üzerindeki etkileri ele alınabilir. Ayrıca dürtülerini kontrol edememe başka durumlarda da görülebilir. Örneğin, DEHB, bipolar bozukluk, madde kullanımı veya bazı kişilik bozukluklarında dürtüsellik ortaya çıkabilir. Bu nedenle belirtilerin hangi durumla ilişkili olduğunun ayırt edilmesi önemlidir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu ile Dürtüsellik Aynı Şey midir?

Dürtüsellik ile dürtü kontrol bozukluğu aynı şey değildir. Dürtüsellik, kişinin davranışının olası sonuçlarını yeterince değerlendirmeden hızlı hareket etme eğilimini ifade eder. Herkes zaman zaman düşünmeden karar verebilir veya ani bir tepki gösterebilir.

Dürtü kontrol bozukluklarında ise belirli davranışların tekrarlanması ve kişinin bunları kontrol etmekte belirgin güçlük yaşaması söz konusudur. Davranışlar kişinin kendisine, çevresindekilere veya sosyal ve mesleki yaşamına zarar verebilir. Ayrıca dürtüsellik yalnızca dürtü kontrol bozukluklarında görülmez. DEHB gibi farklı ruh sağlığı ve nörogelişimsel durumlarda da dürtüsellik görülebilir. Bu nedenle her dürtüsel davranış bir dürtü kontrol bozukluğu belirtisi değildir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Türleri Nelerdir?

DSM-5-TR'de “dürtü kontrol bozukluğu” adı altında tek ve bağımsız bir tanı grubu bulunmaz. Bunun yerine kontrol, dürtüsellik ve davranışlarla ilgili bazı bozukluklar “yıkıcı, dürtü kontrol ve davranım bozuklukları” başlığı altında değerlendirilir. Bu grupta yer alan başlıca bozukluklar şunlardır:

• Aralıklı patlayıcı bozukluk: Yaşanan durumla orantısız, ani ve dürtüsel öfke veya saldırganlık patlamalarıyla karakterizedir. Tepkiler önceden planlanmaz.
• Kleptomani: Kişinin ihtiyacı olmayan ve çoğu zaman maddi değeri önemli olmayan nesneleri çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlanmasıdır. Çalma davranışı genellikle maddi kazanç amacıyla yapılmaz.
• Piromani: Tekrarlayan biçimde kasıtlı yangın çıkarma, yangın ve yangınla ilişkili unsurlara yoğun ilgi duyma ile karakterizedir. Davranış maddi kazanç, intikam veya başka bir dış amaçla açıklanmaz.
• Karşıt olma karşı gelme bozukluğu: Özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde görülen öfkeli, tartışmacı ve karşı gelen davranış örüntüsünü ifade eder.
• Davranım bozukluğu: Başkalarının temel haklarının veya yaşa uygun toplumsal kuralların sürekli olarak ihlal edildiği davranış örüntülerini kapsar.

Bu sınıflandırmada önemli bir ayrım vardır. Trikotillomani yani saç yolma bozukluğu geçmişte dürtü kontrol bozuklukları ile birlikte değerlendirilmiş olsa da günümüzde OKB ve ilişkili bozukluklar arasında yer alır. Kumar oynama bozukluğu ise davranışsal bağımlılık olarak sınıflandırılır.

Bağımlılıklar sırasında dürtü kontrolünde güçlük görülebilir ancak bağımlılıklar ile dürtü kontrol bozuklukları da aynı klinik durum değildir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Neden Olur?

Dürtü kontrol bozukluğunun tek bir nedeni yoktur. Ayrıca aynı üst başlık altında değerlendirilen bozuklukların nedenleri de tamamen aynı değildir. Genetik özelliklerin, biyolojik süreçlerin, kişinin gelişimsel özelliklerinin ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynayabileceği düşünülür. Ailede benzer ruh sağlığı sorunlarının bulunması bazı kişilerde riski artırabilir.

Çocukluk döneminde yaşanan şiddet, ihmal veya başka zorlayıcı deneyimler de bazı dürtü ve davranış sorunlarıyla ilişkilendirilebilir. Bununla birlikte yaşanan bir travmayı veya belirli bir beyin mekanizmasını tek başına dürtü kontrol probleminin nedeni olarak göstermek doğru değildir. Örneğin, aralıklı patlayıcı bozukluğun risk faktörleri ile kleptomaninin nedenleri aynı değildir.

DEHB gibi nörogelişimsel bozukluklarda da dürtü kontrolü güçlükleri görülebilir. Alkol veya madde kullanımı ise kişinin muhakeme ve davranış kontrolünü etkileyerek bazı dürtüsel davranışların daha kolay ortaya çıkmasına neden olabilir.

Dürtüsel Davranışlar Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Dürtüsel davranışların günlük yaşam üzerindeki etkisi davranışın türüne ve şiddetine göre değişebilir. Örneğin, kontrol edilmesi güç öfke patlamaları ilişkilerde ciddi çatışmalara neden olabilirken kleptomani veya piromani hukuki sorunlara da yol açabilir.

Dürtü kontrolüyle ilgili sorunların günlük yaşamdaki etkileri arasında şunlar yer alabilir:

• Aile, partner veya arkadaşlarla tekrarlayan çatışmalar,
• İş veya okul yaşamında sorunlar,
• Maddi kayıplar,
• Hukuki sorunlar,
• Yapılan davranışlar nedeniyle suçluluk veya utanç,
• Sosyal ilişkilerden uzaklaşma,
• Kişinin kendisine veya çevresindekilere zarar verme riski.

Dürtülerini kontrol edememe hissinin tekrar etmesi kişinin kendisine güvenini de etkileyebilir. Davranışından sonra pişman olduğu halde aynı davranışı yeniden tekrarlamak çaresizlik veya umutsuzluk hissinin artmasına neden olabilir.

Dürtü Kontrolü Nasıl Geliştirilebilir?

Dürtü kontrolü geliştirmede ilk adımlardan biri davranışın hangi durumlarda ortaya çıktığını fark etmektir. Örneğin, yoğun öfke, stres, alkol kullanımı veya belirli kişilerle yaşanan çatışmalar bazı kişilerde dürtüsel tepkilerin artmasına neden olabilir. Dürtüsel davranışları yönetmeye yardımcı olabilecek yöntemlerden bazıları şunlardır:

• Dürtünün hangi durumlarda ortaya çıktığını gözlemlemek,
• Dürtü geldiğinde hemen davranmak yerine kısa bir süre beklemek,
• Öfke yükseldiğinde mümkünse ortamdan bir süre uzaklaşmak,
• Duygu ve davranışları takip etmek için günlük tutmak,
• Uyku düzenine dikkat etmek,
• Alkol ve madde kullanımından kaçınmak,
• Dürtüsel davranış yerine uygulanabilecek daha güvenli alternatifler belirlemek,
• Güvenilen kişilerden destek almak.

Amaç dürtünün hiçbir zaman ortaya çıkmamasını sağlamak değildir. Dürtüyü fark etmek, davranışa geçmeden önce durabilmek ve farklı bir tepki seçebilmek dürtü kontrolü açısından önemli becerilerdir.

Ancak bu yöntemler her durumda tek başına yeterli olmayabilir. Özellikle davranışlar kişinin veya çevresindekilerin güvenliğini etkiliyorsa profesyonel destek almak önemlidir.

Dürtü Kontrol Bozukluğu Nasıl Tedavi Edilir?

Dürtü kontrol bozukluğu tedavisi, bireyin tablosuna ve bozukluğun türüne göre şekillenir. Psikoterapi bu süreçte temel yaklaşım olarak öne çıkarken, bazı durumlarda psikiyatrist eşliğinde ilaç desteği de düşünülebilir. Tedavi süreci genellikle dürtünün altındaki tetikleyicileri anlamayı, başa çıkma becerilerini geliştirmeyi ve işlevsel davranış örüntüleri oluşturmayı hedefler. Erken müdahale, bu sürecin daha kısa ve verimli ilerlemesine katkı sağlayabilir.

İlaç tedavisi söz konusu olduğunda, psikiyatrist değerlendirmesi doğrultusunda serotonin geri alım inhibitörleri ya da duygudurum dengeleyiciler gibi farmakolojik seçenekler gündeme gelebilir. Bu ilaçların hangi durumlarda ve kimler için uygun olduğu tamamen bireysel bir değerlendirmeye dayanır. Kendini kontrol edememe hissinin yoğunluğu ve tablonun süresi, tedavi planının oluşturulmasında belirleyici etkenler arasında yer alabilir.

Tedavi sürecinde yalnızca semptomları hafifletmek değil, dürtü kontrolünü destekleyen kalıcı beceriler kazandırmak da hedeflenir. Bu nedenle terapi ve gerektiğinde ilaç desteği birbirini tamamlayan unsurlar olarak bir arada planlanabilir. Sürecin bireysel ihtiyaçlara göre esneklikle yürütülmesi, olumlu sonuçlara katkı sağlayabilir.

Dürtü Kontrol Bozukluğunda Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Terapi, dürtüsel davranışların hangi durumlarda ortaya çıktığını ve bu davranışlardan önce yaşanan duygu ve düşünceleri fark etmeye yardımcı olabilir. Bireysel terapi sürecinde kişi, dürtünün yükseldiği anları tanımayı ve hemen harekete geçmek yerine farklı tepkiler geliştirmeyi öğrenebilir.

Dürtü kontrol sorunlarında uygulanacak yöntem yaşanan probleme göre değişir. Bilişsel davranışçı terapi bazı durumlarda dürtüsel davranışı tetikleyen düşünce ve davranış örüntülerinin ele alınmasına yardımcı olabilir.

Yoğun duyguların dürtüsel davranışları artırdığı durumlarda ise diyalektik davranış terapisi kapsamında kullanılan duygu düzenleme ve sıkıntıyla başa çıkma becerilerinden yararlanılabilir. Hangi terapi yaklaşımının uygun olduğu, yaşanan dürtü kontrol sorununa ve kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.

Ne Zaman Destek Alınmalıdır?

Zaman zaman düşünmeden hareket etmek veya güçlü bir dürtü hissetmek tek başına profesyonel destek gerektiren bir durum olmayabilir. Ancak kendini kontrol edememe hissi tekrar ediyor ve davranışlar günlük yaşamı etkilemeye başlıyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurulabilir.

Aşağıdaki durumlarda profesyonel destek almak faydalı olabilir:

• Aynı dürtüsel davranışı bırakmaya çalışmanıza rağmen tekrar ediyorsanız,
• Öfke veya saldırganlık tepkilerinizi kontrol etmekte zorlanıyorsanız,
• Davranışlarınız ilişkilerinize zarar veriyorsa,
• İş veya okul yaşamınız etkilenmeye başladıysa,
• Davranışlar maddi veya hukuki sorunlara neden oluyorsa,
• Dürtülerinizle başa çıkmak için alkol veya madde kullanıyorsanız,
• Kendinize veya başka birine zarar verme riskinden endişe ediyorsanız.

Kontrol etmekte zorlandığınız davranışların veya tepkilerin günlük yaşamınızı ve ilişkilerinizi etkilediğini fark ediyorsanız Terappin'deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. İhtiyaçlarınıza uygun uzman klinik psikolog desteği için randevu oluşturabilir ve seansınıza online katılabilirsiniz.

Sonuç

Dürtü kontrol bozukluğu, tek bir hastalığı değil, davranışları ve dürtüleri kontrol etmekte güçlük yaşanan farklı ruh sağlığı sorunlarını ifade etmek için kullanılan bir kavramdır. Belirtiler kişinin yaşadığı duruma göre değişebilir ve her dürtüsel davranış bir dürtü kontrol bozukluğu anlamına gelmez.

Davranışların tekrarlaması, kişinin bunları durdurmakta zorlanması ve ilişkilerin, iş veya okul yaşamının etkilenmesi durumunda profesyonel değerlendirmeden yararlanılabilir. Dürtü kontrol bozukluğu tedavisi ise yaşanan soruna göre psikoterapiyi ve bazı durumlarda ilaç tedavisini içerebilir.