Τι Είναι ο Ψυχοπαθής και Ποια Είναι τα Σημάδια Ψυχοπάθειας; | Ποιον Λέμε Ψυχοπαθή;

Τι Είναι ο Ψυχοπαθής;

Όταν εξετάζουμε την ερώτηση «τι είναι ο ψυχοπαθής;», πρέπει να σημειώσουμε ότι δεν πρόκειται για επίσημη διάγνωση από μόνη της, αλλά για έναν όρο που χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει ένα άτομο με συναισθηματική ψυχρότητα και αντικοινωνικά χαρακτηριστικά. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της ψυχοπάθειας και ο αντίκτυπός της στην κοινωνία προκαλούν ταυτόχρονα ενδιαφέρον και φόβο.

Παγκοσμίως, εκτιμάται ότι τουλάχιστον 1 στα 100 άτομα παρουσιάζει σχετικά συμπτώματα. Τα συμπτώματα που εντοπίζονται συνδέονται με αλλαγές στον εγκέφαλο που επηρεάζουν τη σκέψη, το συναίσθημα και τη συμπεριφορά και μπορεί να δημιουργήσουν σοβαρές δυσκολίες στην καθημερινότητα.

Η ψυχοπάθεια συχνά συγχέεται με την αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας και με άλλες διαταραχές προσωπικότητας. Επίσης, συγχέεται συχνά και με την κοινωνιοπάθεια. Παρακάτω θα δούμε τη διαφορά ανάμεσα σε κοινωνιοπαθείς και ψυχοπαθείς.

Ποια Είναι τα Αίτια;

Οι πρώτες έρευνες υποστήριζαν ότι οι ψυχοπαθείς εμφανίζουν συχνά αντικοινωνικές συμπεριφορές λόγω προβλημάτων στη σχέση γονέα–παιδιού και στην προσκόλληση. Πιστευόταν ότι η συναισθηματική στέρηση, η γονεϊκή απόρριψη και η έλλειψη αγάπης αυξάνουν τον κίνδυνο ανάπτυξης ψυχοπαθητικών χαρακτηριστικών.

Παράλληλα, είναι πιθανό τα χαρακτηριστικά να προκύπτουν από ποικίλους παράγοντες όπως γενετική προδιάθεση, νευρολογικές αλλαγές, αρνητική γονεϊκότητα και προγεννητικοί κίνδυνοι της μητέρας.

Έρευνες έχουν δείξει ισχυρές συνδέσεις ανάμεσα σε κακομεταχείριση, κακοποίηση, ανασφαλή προσκόλληση και συχνό αποχωρισμό από φροντιστές. Οι ερευνητές θεωρούν ότι τέτοιες παιδικές δυσκολίες μπορεί να συμβάλλουν σημαντικά στην ανάπτυξη αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας.

Από την άλλη πλευρά, μια ομάδα ερευνητών υποστηρίζει ότι μπορεί να ισχύει και το αντίστροφο: παιδιά με σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς μπορεί, λόγω των συμπεριφορών τους, να βιώνουν δυσκολίες στην προσκόλληση, καθώς οι ενήλικες απομακρύνονται από αυτά.

Συνολικά, είναι ευρέως αποδεκτό ότι η ψυχοπάθεια έχει κατά κύριο λόγο γενετική/κληρονομική βάση, συνδεόμενη ιδιαίτερα με την υπο-ανάπτυξη περιοχών του εγκεφάλου που σχετίζονται με τη ρύθμιση του συναισθήματος και τον έλεγχο των παρορμήσεων.

Συχνά Σημάδια Ψυχοπάθειας

Τα συμπεριφορικά χαρακτηριστικά μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άτομο σε άτομο. Κάποιοι μπορεί να είναι σεξουαλικοί παραβάτες ή δολοφόνοι, ενώ σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να δούμε ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά ακόμη και σε επιτυχημένους ηγέτες. Τα συμπτώματα δεν εξαρτώνται απαραίτητα από επάγγελμα, ηλικία ή φύλο.

Οι ψυχοπαθείς θεωρούνται άτομα με υψηλότερο κίνδυνο βίας και παραβατικότητας, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι έχουν αυτά τα χαρακτηριστικά είναι βίαιοι εγκληματίες. Μια έρευνα έδειξε ότι περίπου το 29% του γενικού πληθυσμού εμφανίζει ένα ή περισσότερα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά, αλλά μόνο περίπου το 0,6% είναι πιθανό να πληροί τον ορισμό του «ψυχοπαθή».

Χαρακτηριστικά Ψυχοπαθών

Για να απαντήσουμε ουσιαστικά στο «τι είναι ψυχοπαθής;» ή για να περιγράψουμε κάποιον με αυτόν τον όρο, είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε τα χαρακτηριστικά.

Τα χαρακτηριστικά μπορεί να εμφανίζονται από την παιδική ηλικία και να επιδεινώνονται με τα χρόνια. Τα πιο συχνά αναφέρονται παρακάτω:

Επιφανειακή Γοητεία / Χάρισμα

Οι ψυχοπαθείς τείνουν να λένε ή να κάνουν πράγματα όχι επειδή τα πιστεύουν, αλλά επειδή αυτό τους κάνει αρεστούς στους άλλους. Αυτό συχνά περιγράφεται ως «λένε στους άλλους αυτό που θέλουν να ακούσουν».

Ανάγκη για Διέγερση

Αγαπούν τον ενθουσιασμό και τη διαρκή κίνηση και συχνά θέλουν να ζουν «στη γρήγορη λωρίδα». Τους αρέσει να σπάνε κανόνες και μπορεί να απολαμβάνουν την αδρεναλίνη του να «τη γλιτώσουν» ή ακόμη και την πιθανότητα να «πιαστούν». Συχνά δυσκολεύονται με βαρετές ή επαναλαμβανόμενες εργασίες και έχουν χαμηλή ανοχή στη ρουτίνα.

Παθολογικό Ψέμα

Λένε ψέματα για να δείχνουν καλύτεροι ή για να αποφύγουν προβλήματα. Συχνά λένε ψέματα για να καλύψουν προηγούμενα ψέματα. Έτσι, μπορεί να δυσκολεύονται να διατηρήσουν σταθερή την ιστορία τους.

Διογκωμένη Αίσθηση Αυτο-Αξίας

Έχουν υπερβολικά εξιδανικευμένη εικόνα για τον εαυτό τους. Πιστεύουν ότι έχουν πάντα δίκιο και ότι είναι σημαντικοί σε όλα. Συχνά λειτουργούν σαν να «βάζουν οι ίδιοι τους κανόνες» και δεν αναγνωρίζουν τους ήδη υπάρχοντες.

Χειριστικότητα

Είναι ιδιαίτερα ικανοί στο να κάνουν τους άλλους να πράττουν αυτό που θέλουν. Μπορούν να χρησιμοποιήσουν ψέματα και να παίξουν με το αίσθημα ενοχής του άλλου για να πετύχουν τον σκοπό τους.

Έλλειψη Τύψεων

Δεν τους απασχολεί πραγματικά πώς οι πράξεις τους επηρεάζουν τους άλλους. Μπορεί να αδιαφορούν όταν πληγώνουν κάποιον. Αν πληγωθούν οι ίδιοι, μπορεί να πουν ότι ο άλλος «υπεραντιδρά». Συνήθως δικαιολογούν τη συμπεριφορά τους και κατηγορούν τους άλλους.

Ρηχό Συναίσθημα

Δεν δείχνουν τα συναισθήματά τους — τουλάχιστον όχι τα αληθινά. Συχνά μοιάζουν ψυχροί και ασυγκίνητοι. Όταν τους συμφέρει, μπορεί να δείξουν δραματικές συναισθηματικές αντιδράσεις, οι οποίες όμως συνήθως είναι σύντομες και επιφανειακές.

Έλλειψη Ενσυναίσθησης

Δυσκολεύονται να κατανοήσουν πώς ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται φόβο, λύπη ή άγχος. Τα συναισθήματα και οι σκέψεις του άλλου δεν τους «λένε» πολλά. Ακόμα κι αν πρόκειται για κοντινό φίλο ή μέλος της οικογένειας, μπορεί να είναι πλήρως αδιάφοροι απέναντι στον πόνο.

Παρασιτικός Τρόπος Ζωής

Μπορεί να έχουν «θλιβερές ιστορίες» για το γιατί δεν μπορούν να κερδίσουν χρήματα ή να λένε ότι συχνά τους «αδικούν». Έπειτα όμως εκμεταλλεύονται τους άλλους οικονομικά, ζώντας από την καλοσύνη τους. Χρησιμοποιούν ανθρώπους για να πάρουν ό,τι μπορούν, ανεξάρτητα από το πώς θα αισθανθεί ο άλλος.

Δυσκολία Ελέγχου Συμπεριφοράς

Συχνά δυσκολεύονται να ακολουθήσουν κανόνες, νόμους και πολιτικές. Ακόμη κι αν ξεκινήσουν να συμμορφώνονται, σπάνια το διατηρούν για πολύ.

Το Σεξ Δεν Θεωρείται Κάτι Ιδιαίτερο ή Πολύτιμο

Επειδή δεν τους νοιάζει πραγματικά ο άλλος, οι πιθανότητες απιστίας είναι συχνά υψηλές. Μπορεί να εμπλέκονται σε σεξ χωρίς προστασία με αγνώστους ή να χρησιμοποιούν το σεξ ως μέσο για να πετύχουν κάτι. Για έναν ψυχοπαθή, το σεξ δεν είναι απαραίτητα μια συναισθηματική ή τρυφερή πράξη.

Πρώιμα Προβλήματα Συμπεριφοράς

Πολλοί εμφανίζουν προβλήματα συμπεριφοράς σε μικρή ηλικία: μπορεί να κλέβουν, να κάνουν κοπάνες, να προκαλούν ζημιές, να κάνουν κατάχρηση ουσιών ή να ασκούν βία. Αυτές οι συμπεριφορές συχνά κλιμακώνονται και είναι πιο σοβαρές από τις «αταξίες» συνομηλίκων.

Έλλειψη Ρεαλιστικών, Μακροπρόθεσμων Στόχων

Μπορεί να θέλουν να γίνουν πλούσιοι ή διάσημοι, αλλά συχνά δεν έχουν σαφή εικόνα για το πώς θα το πετύχουν. Αντίθετα, επιμένουν ότι θα αποκτήσουν ό,τι θέλουν χωρίς ουσιαστική προσπάθεια.

Παρορμητικότητα

Τείνουν να αντιδρούν με βάση αυτό που νιώθουν τη στιγμή. Δεν αφιερώνουν χρόνο για να αξιολογήσουν κινδύνους και οφέλη, θέλουν άμεση ικανοποίηση. Μπορεί να παραιτηθούν ξαφνικά, να τελειώσουν μια σχέση, να μετακομίσουν ή να αγοράσουν κάτι μεγάλο παρορμητικά.

Ανευθυνότητα

Οι υποσχέσεις τους συχνά δεν σημαίνουν πολλά. Είτε πρόκειται για αποπληρωμή χρέους είτε για συμβόλαιο, δεν δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Δεν αναλαμβάνουν ευθύνη για τα προβλήματά τους και συχνά παρουσιάζονται ως «θύματα», απολαμβάνοντας να διηγούνται πώς τους εκμεταλλεύτηκαν οι άλλοι.

Πολλαπλοί Γάμοι

Μπορεί να παντρεύονται επειδή τους εξυπηρετεί. Για παράδειγμα, μπορεί να θέλουν να ξοδέψουν το εισόδημα του/της συζύγου ή να «μοιραστούν» χρέη.

Πολυμορφική Παραβατικότητα

Συχνά βλέπουν τους νόμους ως περιορισμούς που τους εμποδίζουν. Η παραβατικότητα μπορεί να έχει πολλές μορφές. Δεν καταλήγουν όλοι στη φυλακή· κάποιοι μπορεί να κινούνται σε «σκιώδεις» δραστηριότητες ή να επιδίδονται σε ανήθικες πρακτικές χωρίς άμεση σύλληψη.

Παραβίαση Όρων Αποφυλάκισης

Πολλοί δεν συμμορφώνονται με τους όρους αποφυλάκισης. Μπορεί να πιστεύουν ότι δεν θα τους ξαναπιάσουν ή να βρίσκουν τρόπους να δικαιολογούν τη συμπεριφορά τους. Συχνά κατηγορούν άλλους όταν «πιάνονται».

Οι Βαθιές Διαφορές ανάμεσα σε Ψυχοπάθεια και Κοινωνιοπάθεια

Οι όροι «ψυχοπάθεια» και «κοινωνιοπάθεια» χρησιμοποιούνται μερικές φορές ως συνώνυμα. Ωστόσο, δεν σημαίνουν ακριβώς το ίδιο και αντιστοιχούν σε διαφορετικά μοτίβα χαρακτηριστικών και συμπεριφορών.

Οι ψυχοπαθείς περιγράφονται συχνά ως άτομα χωρίς «συνείδηση» και χωρίς ενσυναίσθηση. Μπορεί να προσποιούνται ότι νοιάζονται, όμως συνήθως παραμένουν ψυχροί και ενδέχεται να διατηρούν μια «φυσιολογική» εικόνα για να καλύψουν αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Η κοινωνιοπάθεια, όπως θα δούμε, εμφανίζει ορισμένες διαφοροποιήσεις.

Τι Είναι ο Κοινωνιοπαθής;

Η βασική διαφορά κοινωνιοπαθούς και ψυχοπαθούς είναι ότι οι κοινωνιοπαθείς μπορεί να βιώνουν περιορισμένη ενσυναίσθηση και κάποιο βαθμό μεταμέλειας. Δυσκολεύονται να διατηρήσουν σταθερές ρουτίνες και μπορεί να είναι παρορμητικοί και έντονα συναισθηματικοί. Μπορεί να αναγνωρίζουν ότι η πράξη τους είναι λάθος, αλλά να βρίσκουν τρόπους να δικαιολογήσουν παρορμητικές και επιβλαβείς συμπεριφορές.

Και στις δύο περιπτώσεις, τόσο βιολογικοί όσο και περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν ρόλο. Ωστόσο, σε αντίθεση με την ψυχοπάθεια, για την κοινωνιοπάθεια συχνά τονίζεται πιο έντονα ο ρόλος της παιδικής σωματικής ή συναισθηματικής κακοποίησης ή ενός σοβαρού τραύματος.

Βία και Ψυχοπαθείς

Όταν ακούμε «ψυχοπάθεια», συχνά σκεφτόμαστε αμέσως βία. Ένας βασικός λόγος είναι ότι, λόγω της συναισθηματικής αναισθησίας, μπορούν να πληγώσουν πιο εύκολα τους άλλους.

Ωστόσο, δεν είναι όλοι οι ψυχοπαθείς βίαιοι. Μερικοί μπορεί μάλιστα να θεωρούνται «καλοί άνθρωποι». Έρευνες δείχνουν ότι υπάρχουν «επιτυχημένοι ψυχοπαθείς»: άτομα που έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να προαχθούν σε ηγετικές θέσεις και μικρότερη πιθανότητα να καταλήξουν στη φυλακή.

Μπορεί να διαθέτουν υψηλότερα επίπεδα σε ορισμένα λειτουργικά χαρακτηριστικά (όπως στοιχεία πειθαρχίας/στόχευσης), τα οποία τους βοηθούν να διαχειρίζονται τις αντικοινωνικές παρορμήσεις καλύτερα από άτομα που καταδικάζονται για σοβαρά εγκλήματα.

Είναι Δυνατή η Θεραπεία; Πώς Πρέπει να Είναι;

Το αν η ψυχοπάθεια «θεραπεύεται» είναι θέμα έντονης συζήτησης. Ορισμένοι ερευνητές αναφέρουν ότι η θεραπεία δεν βοηθά, ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι ορισμένες παρεμβάσεις μπορούν να μειώσουν συγκεκριμένες συμπεριφορές, όπως η βία.

Έχει παρατηρηθεί ότι η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι αποτελεσματική. Παρ’ όλα αυτά, χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να διευκρινιστεί ποιες στρατηγικές γνωσιακής αναδόμησης έχουν τα καλύτερα αποτελέσματα και πώς μπορούν να εφαρμοστούν σε διαφορετικές ομάδες.

Χαρακτηριστικά Γυναικών με Ψυχοπαθητικά Χαρακτηριστικά

Άνδρες και γυναίκες μπορεί να μοιράζονται ορισμένα αντικοινωνικά χαρακτηριστικά, όπως έλλειψη ενσυναίσθησης και μεταμέλειας και ένα μοτίβο παραβίασης των δικαιωμάτων των άλλων.

Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο θυματοποιούν άλλους μπορεί να διαφέρει. Οι γυναίκες τείνουν να χρησιμοποιούν λιγότερο άμεσες/βίαιες μορφές επιθετικότητας. Τα χαρακτηριστικά και τα συμπτώματα μπορεί επίσης να παρουσιάζουν περισσότερη παρορμητικότητα, ευερεθιστότητα και κοινωνική αναζήτηση. Γι’ αυτό, μπορεί να χρειάζεται διαφορετική θεραπευτική προσέγγιση για τις γυναίκες.

Παρακάτω υπάρχουν 10 σημάδια που μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό μιας γυναίκας με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά:

1. Αναπτύσσουν σχέση με τα θύματά τους

2. Χρησιμοποιούν έμμεσες μορφές επιθετικότητας

3. Παίζουν τον ρόλο του θύματος

4. Δεν μπορούν να κρατήσουν τον θυμό τους για πολύ

5. Χρησιμοποιούν απατηλές τακτικές για να πετύχουν αυτό που θέλουν

6. Ζητούν αποδοχή, αλλά σαμποτάρουν τις σχέσεις τους

7. Χρησιμοποιούν μυστικά και προσωπικές πληροφορίες

8. Βάζουν άλλους να κάνουν τις «βρώμικες δουλειές» τους

9. Είναι συναισθηματικά ασταθείς

10. Είναι πολύ καλές στο να υποδύονται ρόλους

Βιβλιογραφία 

What is a Psychopath?, verywellmind.com, 2022
Psychopath: Meaning, Signs, and vs. Sociopath, healthline.com, 2022
Psychopathy, Psyhology Today, 2022
Martens, W. H. J. (2014). The Hidden Suffering of the Psychopath. Psychiatric Times
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders