Otizm Nedir? Otizm Spektrumunun Özellikleri, Belirtileri ve Destek Süreci

Otizm, kişinin başkalarıyla iletişim kurma, öğrenme ve çevresini algılama biçimini etkiler. Bazı çocuklarda isme tepki vermeme, işaret ederek ilgi paylaşımının az olması veya tekrarlayan hareketler erken dönemde fark edilebilir. Bazı kişilerde ise özellikler daha geç anlaşılır ve tanı yetişkinlik döneminde konulabilir.

Otizmli bireylerin becerileri ve ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Bir kişi günlük yaşamını büyük ölçüde bağımsız sürdürebilirken bir başkası iletişim, öz bakım veya günlük işlerde yoğun desteğe ihtiyaç duyabilir. Bu nedenle eğitim ve destek planının kişinin yaşına, güçlü yönlerine ve ihtiyaçlarına göre hazırlanması önemlidir.

Öne Çıkanlar

• Otizm, gelişimin erken dönemlerinden itibaren var olan nörogelişimsel bir durumdur.
• Sosyal iletişimde farklılıklar, tekrarlayan davranışlar ve rutinlere bağlılık görülebilir.
• Ses, ışık, koku veya dokunmaya karşı hassasiyet kişiden kişiye değişebilir.
• Otizm spektrumu, farklı becerileri ve destek ihtiyaçlarını kapsar.
• Konuşma becerisi veya akademik başarı, kişinin bütün destek ihtiyaçlarını göstermez.
• Erken değerlendirme ve kişiye uygun destek, günlük yaşama katılımı kolaylaştırabilir.

Otizm Nedir?

Otizm, kişinin başkalarıyla iletişim kurma, öğrenme ve davranma biçimlerini etkileyen nörogelişimsel bir farklılıktır. Tıbbi literatürde otizm spektrum bozukluğu olarak adlandırılan bu farklılık; sosyal iletişim ve etkileşimde yaşanan zorlukların yanı sıra tekrarlayan davranışlar, belirli konulara yoğun ilgi ve günlük düzendeki değişikliklere uyum sağlamakta zorlanma gibi özelliklerle kendisini gösterebilir.

“Nörogelişimsel” ifadesi, otizmin beynin gelişimi ve işleyişindeki farklılıklarla bağlantılı olduğunu belirtir. Otizme ait özellikler gelişimin erken dönemlerinde bulunur. Ancak bazı çocuklarda konuşmanın gecikmesi veya isme tepki vermeme gibi belirtiler erken fark edilirken bazılarında sosyal beklentiler arttıkça daha belirgin hale gelebilir. Örneğin okul döneminde karşılıklı oyun kurma, arkadaşlık ilişkilerini sürdürme veya sınıf düzenine uyum sağlama sırasında yaşanan zorluklar dikkat çekebilir.

Otizm, yalnızca konuşma gecikmesi veya göz teması kurmama üzerinden değerlendirilmez. Kişinin iletişim kurma biçimi, oyunları, ilgi alanları, tekrarlayan davranışları ve gelişim öyküsü birlikte incelenir. İşitme sorunları veya dil gelişimini etkileyen başka durumlar da değerlendirmeye dahil edilir. Böylece gözlenen belirtilerin nedenleri ve ihtiyaç duyulan destek daha doğru belirlenebilir.

Otizm Spektrumu Ne Demektir?

Otizm spektrumu, otizme ait özelliklerin farklı biçimlerde ve düzeylerde görülebilmesini ifade eder. Dil gelişimi, sosyal iletişim, duyusal hassasiyetler ve günlük yaşam becerileri her bireyde aynı ölçüde etkilenmez. Bu nedenle otizmi yalnızca “hafif” veya “ağır” şeklinde sınıflandırmak kişinin ihtiyaçlarını açıklamak için yeterli değildir.

Örneğin akıcı konuşan ve akademik açıdan başarılı olan bir kişi, arkadaşlık kurarken veya günlük planındaki değişikliklere uyum sağlarken desteğe ihtiyaç duyabilir. Konuşma becerisi sınırlı olan bir başka kişi ise söylenenleri anlayabilir ve ihtiyaçlarını resimler, işaretler ya da iletişim cihazlarıyla ifade edebilir. Dolayısıyla tek bir beceriye bakarak kişinin diğer alanlarda neler yapabildiğine karar verilmez.

Destek ihtiyacı, yaşa ve içinde bulunulan koşullara göre de değişebilir. Evde alıştığı düzen içinde günlük işlerini yapabilen bir kişi, gürültülü veya kalabalık bir ortamda daha fazla zorlanabilir. Bu nedenle değerlendirmede kişinin güçlü yönleriyle birlikte farklı ortamlarda ihtiyaç duyduğu destek de dikkate alınır.

Otizm Belirtileri ve Özellikleri Nelerdir?

Otizm belirtileri, kişinin yaşına, dil gelişimine ve günlük yaşamda karşılaştığı durumlara göre farklılık gösterebilir. Belirtiler, sosyal iletişim ve etkileşimde yaşanan zorluklar ile sınırlı veya tekrarlayan davranışlar ve ilgi alanları olmak üzere iki temel grupta incelenir. Ses, ışık veya dokunma gibi uyaranlara verilen farklı tepkiler de ikinci grup içerisinde değerlendirilir.

Başlıca otizm belirtileri şu şekilde sıralanabilir:

• Göz temasının sınırlı olması veya konuşma sırasında farklı biçimde kullanılması.
• İsmiyle seslenildiğinde tepki vermeme ya da geç tepki verme.
• İlgisini çeken bir nesneyi başkasına göstermek veya işaret etmek için daha az girişimde bulunma.
• Karşılıklı konuşmayı başlatma ve sürdürmede zorlanma.
• Jestleri, mimikleri ve ses tonuyla anlatılmak isteneni anlamada zorluk yaşama.
• Yaşıtlarıyla ortak oyun kurma veya arkadaşlık ilişkilerini sürdürmede zorlanma.
• Sözcükleri, cümleleri ya da belirli hareketleri tekrarlama.
• Oyuncakları veya nesneleri belirli bir düzende sıralama ve bu düzen değiştiğinde rahatsız olma.
• Günlük rutinlerdeki değişikliklere uyum sağlamakta zorlanma.
• Belirli bir konuya, nesneye veya nesnenin bir parçasına yoğun ilgi duyma.
• Ses, ışık, koku, tat veya dokunmaya karşı alışılmıştan fazla ya da az tepki verme.

Bazı çocuklarda konuşma gecikebilir veya daha önce kullanılan sözcüklerde azalma görülebilir. Bazılarında ise konuşma yaşına uygun gelişse de dili karşılıklı iletişim amacıyla kullanmada zorluk yaşanabilir. Daha önce kazanılan dil, oyun veya sosyal iletişim becerilerinde kayıp fark edildiğinde gelişimsel değerlendirme için gecikmeden hekime başvurulması önemlidir.

Sosyal İletişim ve Etkileşim Özellikleri

Sosyal iletişim, otizmli bireylerin sıklıkla farklı deneyimler yaşadığı bir alandır. Göz temasının azlığı veya yokluğu, karşılıklı konuşmayı sürdürmede güçlük ya da başkalarının bakış açısını anlamlandırmada zorluk bu alanda sık gözlemlenen özellikler arasında sayılabilir. Sözsüz iletişim ipuçlarını kavramak, yüz ifadelerini yorumlamak ve sosyal bağlamlara uyum sağlamak otizmli bireyler için zaman zaman daha fazla çaba gerektiren süreçler olabilir. Bu durum sosyal bir isteksizlik değil, iletişim biçiminin farklılaşmasıyla ilgilidir.

Tekrarlayan Davranışlar ve İlgi Alanları

Tekrarlayan hareketler, belirli rutinlere güçlü bağlılık ve yoğun odaklı ilgi alanları otizm belirtileri arasında yer alan diğer önemli özelliklerdir. El sallama, sallanma gibi tekrarlayan motor hareketler bireye düzenleyici bir işlev sunabilir. Rutinlerdeki ani değişiklikler kaygıya yol açabilir ve bu durum günlük yaşamı etkileyebilir. Bazı bireyler ise belirli bir konuda son derece derin bir ilgi ve uzmanlık geliştirebilir.

Duyusal Hassasiyetler ve Farklılıklar

Otizmli bireylerin önemli bir kısmı duyusal uyaranlara farklı tepkiler verir. Ses, ışık, koku, dokunuş veya tat gibi uyaranlara karşı aşırı ya da düşük hassasiyet görülebilir. Bu duyusal farklılıklar, kalabalık ortamlardan uzak durmak ya da belirli dokuları tolere edememek gibi davranışsal yansımalar doğurabilir. Duyusal işlemleme farklılıkları, bireyin günlük yaşamını ve sosyal katılımını doğrudan etkileyebilir.

Otizm Her Bireyde Aynı Şekilde Görülür mü?

Otizm spektrum bozukluğu adından da anlaşılacağı gibi oldukça çeşitli özellikler sergiler. Dolayısıyla herkeste aynı şekilde görülmesi beklenemez. Bazı bireyler yoğun destek ihtiyacı duyarken, bazıları büyük ölçüde bağımsız bir yaşam sürdürebilir. Bu çeşitlilik otizmi anlamlandırmanın en önemli boyutlarından birini oluşturur.

Yaş, cinsiyet, birlikte görülen diğer durumlar ve bireyin büyüdüğü çevre gibi etkenler de tablonun şekillenmesinde belirleyici rol oynar. Örneğin kız çocuklarında otizm, sosyal maskeleme nedeniyle daha geç fark edilebilir.

Çocuklarda Otizm Nasıl Fark Edilebilir?

Çocuklarda otizm belirtileri yaşamın ilk yıllarında fark edilmeye başlanabilir. Ancak otizm bir spektrum olduğu için her çocukta aynı belirtiler görülmez. Bazı çocuklarda sosyal iletişimle ilgili farklılıklar erken dönemde belirgin hale gelirken bazı çocuklarda belirtiler daha hafif olabilir ve ilerleyen yaşlarda fark edilebilir.

Bebeklik döneminde göz temasının az olması, kendisine gülümsendiğinde karşılık vermemesi veya seslere ve yüz ifadelerine beklenen tepkiyi göstermemesi dikkat edilmesi gereken işaretler arasında yer alır. İlk yılın sonuna doğru ismine tepki vermeme, işaret etme veya el sallama gibi jestleri kullanmama da görülebilir. Karşılıklı oyunlara ilgi göstermeme de erken dönemde fark edilebilecek belirtilerdendir.

Çocuk büyüdükçe belirtilerin şekli değişebilir. Konuşmanın geç başlaması veya daha önce kazanılmış dil becerilerinin kaybedilmesi görülebilir. Rutinlerdeki değişikliklere yoğun tepki verme, oyuncakları sürekli aynı şekilde kullanma veya belirli hareketleri tekrarlama da otizmde görülebilen özellikler arasındadır. Bazı çocuklar ses, ışık, dokunma veya yiyeceklerin dokusu gibi duyusal uyaranlara karşı daha hassas olabilir.

Okul öncesi ve okul döneminde ise sosyal etkileşimde yaşanan güçlükler daha belirgin hale gelebilir. Çocuk diğer çocuklarla oyun kurmakta zorlanabilir, belirli ilgi alanlarına yoğun biçimde yönelebilir veya bazı kelime ve ifadeleri tekrar tekrar kullanabilir. İroni ve mecaz gibi ifadeleri anlamakta zorlanmak, arkadaşlıkları sürdürmekte güçlük çekmek veya sosyal ortamlardan sonra yalnız kalma ihtiyacı duymak da ilerleyen yaşlarda fark edilebilir.

Bu belirtilerden birinin veya birkaçının görülmesi çocuğun otizmli olduğu anlamına gelmez. Ancak gelişimle ilgili bir farklılık fark edildiğinde veya çocuğun daha önce kazandığı dil ve sosyal becerilerde gerileme görüldüğünde bir sağlık uzmanına başvurmak önemlidir. Erken değerlendirme, çocuğun ihtiyaçlarının belirlenmesine ve gerekli desteğe daha erken başlanmasına yardımcı olabilir. Değerlendirme sonrasında ihtiyaç duyulması halinde çocuk terapisi de çocuğun ve ailenin destek sürecinin bir parçası olabilir.

Yetişkinlerde Otizm Nasıl Görülebilir?

Yetişkinlerde otizm aslında sonrada ortaya çıkan bir durum değildir. Çocukluk döneminde tanı almamış kişilerde sosyal iletişim, değişikliklere uyum sağlama veya duyusal hassasiyetler üzerinden fark edilebilir. Kişi uzun yıllar boyunca arkadaşlık kurmakta, sosyal ortamlardaki yazılı olmayan kuralları anlamakta veya iş yaşamındaki değişikliklere uyum sağlamakta zorlanmış olabilir. Belirli konulara yoğun ilgi göstermek ve günlük düzenin değişmesinden rahatsız olmak da yetişkinlikte görülebilen otizm belirtileri arasındadır.

Otizm gelişimsel bir durum olsa da herkes çocukluk döneminde tanı almaz. Bazı kişilerde belirtiler daha az fark edilebilirken yaşamın sosyal ve mesleki beklentileri arttıkça yaşanan güçlükler daha belirgin hale gelebilir. Yetişkinlikte yapılan değerlendirme kişinin geçmişte yaşadığı bazı güçlükleri daha iyi anlamasına ve ihtiyaç duyduğu desteği belirlemesine yardımcı olabilir. Otizme kaygı, depresyon veya stres gibi başka sorunlar eşlik ediyorsa bireysel terapi de destek sürecinin bir parçası olabilir.

Otizm Neden Olur?

Otizmin nedeni günümüzde hala kesin olarak bilinmemektedir. Otizmin ortaya çıkmasında genetik faktörlerin önemli rol oynadığı bilinmektedir. Bunun yanında bazı biyolojik ve çevresel faktörlerin de otizm görülme olasılığıyla ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Ailede otizm öyküsünün bulunması ve bazı genetik veya kromozomal durumlar bu olasılığı artırabilir. İleri ebeveyn yaşı ve doğum sırasında yaşanan bazı komplikasyonlar da üzerinde durulan faktörler arasındadır. Ancak bunlardan herhangi birinin bulunması kişide mutlaka otizm gelişeceği anlamına gelmez.

Bilimsel Bilgi Notu: Dünya Sağlık Örgütünün güncel değerlendirmesinde de mevcut yüksek kaliteli çalışmaların aşılar ile otizm arasında nedensel bir ilişki göstermediği belirtilmektedir. Kaynak

Otizm erken gelişim döneminde başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Ancak belirtilerin ne zaman fark edildiği kişiden kişiye değişebilir. Bu nedenle bazı kişiler çocuklukta, bazı kişiler ise ergenlik veya yetişkinlik döneminde tanı alabilir.

Otizm ile Asperger Sendromu Arasındaki İlişki Nedir?

Asperger sendromu, DSM-5 yayımlanmadan önce ayrı bir tanı olarak kullanılıyordu. Bu terim geçmişte belirgin bir dil gelişimi gecikmesi bulunmayan ancak sosyal iletişim ve tekrarlayıcı davranışlar açısından otizmle benzer özellikler gösteren kişiler için kullanılabiliyordu. 2013 yılında yayımlanan DSM-5 ile Asperger Sendromu ayrı bir tanı olmaktan çıkarılarak otizm spektrum bozukluğu kapsamında değerlendirilmeye başlandı. Daha önce Asperger tanısı almış kişiler de güncel tanı sistemi içerisinde otizm spektrumunda değerlendirilir.

Bununla birlikte bazı kişiler kendilerini tanımlarken Asperger ifadesini kullanmaya devam edebilir. Tanı sınıflandırmasının değişmiş olması kişinin daha önce kullandığı kimlik tanımını kullanamayacağı anlamına gelmez.

Otizm ile DEHB Birlikte Görülebilir mi?

Otizm ile DEHB birlikte görülebilir. Her ikisi de nörogelişimsel durumdur ve bazı kişilerde belirtiler birbiriyle örtüşebilir. Dikkati sürdürmede zorlanma, günlük yaşamı planlama veya sosyal ortamlarda yaşanan güçlükler değerlendirme sırasında her iki durum açısından da ele alınabilir.

Otizm ve DEHB aynı kişide bulunduğunda kişinin ihtiyaçları da buna göre değişebilir. Bu nedenle belirtilerin hangi durumla ilişkili olduğunun ve günlük yaşamı nasıl etkilediğinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir. Ergenlik döneminde kaygı, duygu düzenleme sorunları veya sosyal güçlükler de yaşanıyorsa ergen terapisi destek planının bir parçası olabilir.

Otizm Nasıl Değerlendirilir?

Otizm tanısı tek bir kan testi, görüntüleme yöntemi veya psikolojik test ile konulmaz. Değerlendirmede kişinin sosyal iletişim özellikleri, tekrarlayıcı davranışları, ilgi alanları ve duyusal hassasiyetleri ele alınır. Çocukluk dönemindeki gelişim öyküsü de tanı açısından önemli bilgiler sağlar. Yetişkinlerde mümkün olduğunda aile üyelerinden veya kişinin erken gelişim dönemini bilen kişilerden de bilgi alınabilir.

Değerlendirme sırasında kişinin okul, iş ve sosyal yaşamındaki işlevselliği de göz önünde bulundurulur. Kaygı, DEHB veya başka ruhsal ve nörogelişimsel durumların belirtileri otizmle benzerlik gösterebildiği için bunların da değerlendirilmesi gerekebilir.

ADOS ve ADI-R gibi standardize araçlardan tanı sürecini desteklemek amacıyla yararlanılabilir. Ancak bu araçlardan alınan sonuçlar kendi başına otizm tanısı koymak için yeterli değildir. Değerlendirmenin kişinin gelişim öyküsü ve klinik gözlemlerle birlikte yapılması gerekir.

Otizmli Bireylerin Günlük Yaşamı Nasıl Desteklenebilir?

Otizmli bireylerin ihtiyaçları birbirinden farklı olduğu için günlük yaşamı desteklemek amacıyla uygulanan yöntemler de kişiye göre belirlenir. Günlük düzenin daha öngörülebilir hale getirilmesi bazı kişiler için değişikliklere uyum sağlamayı kolaylaştırabilir. Gürültü, ışık veya kalabalık gibi duyusal açıdan zorlayıcı unsurların azaltılması da günlük yaşamda daha rahat bir ortam oluşturulmasına yardımcı olabilir.

Görsel desteklerden ve daha açık yönergelerden yararlanmak günlük işleri takip etmeyi kolaylaştırabilir. Eğitim, iş veya sosyal yaşam için planlanan desteklerde kişinin güçlü yönlerinin ve ilgi alanlarının da dikkate alınması önemlidir. Bazı yetişkinlerde günlük yaşam becerileri veya iş yaşamına katılım için yapılandırılmış destek programlarından yararlanılabilir.

Otizmde Psikolojik Destek ve Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Otizmli bireylerin ihtiyaç duyduğu destek için aynı değildir. Bu nedenle titiz bir kişisel planlama yapılması gerekir. Psikolojik destek özellikle otizme eşlik eden kaygı, depresyon, öfke veya stres gibi sorunların ele alınmasına yardımcı olabilir. Bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemler kullanılırken terapinin anlatım biçimi ve yapısı kişinin iletişim özelliklerine göre uyarlanabilir. Daha açık ve somut ifadelerin kullanılması veya görsel desteklerden yararlanılması bu uyarlamalara örnek verilebilir.

Sosyal iletişim alanında desteğe ihtiyaç duyan yetişkinler için yapılandırılmış sosyal öğrenme programlarından da yararlanılabilir. Günlük yaşam becerileri için ise kişinin ihtiyaçlarına göre farklı destekler planlanabilir. Burada amaç otizmi ortadan kaldırmak değil, kişinin yaşadığı güçlükleri azaltmak ve günlük yaşamını desteklemektir. Terappin'de uzman psikologları inceleyerek ihtiyaçlarınıza uygun uzman desteği hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sonuç

Otizm spektrum, bireyin sosyal iletişim, davranış ve duyusal işlemleme alanlarında farklılıklar sergilediği nörogelişimsel bir durumdur. Bu farklılıklar kişiden kişiye önemli ölçüde değişebilir; bu nedenle her bireyin ihtiyacı özgün bir değerlendirme ve destek süreci gerektirir. Erken tanı, uygun terapi yaklaşımları ve aile desteğiyle otizmli bireyler potansiyellerini en üst düzeyde ortaya koyabilir.