Şizofreni Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Süreci

Dünya Sağlık Örgütüne göre dünya genelinde yaklaşık 27 milyon kişi şizofreni ile yaşamaktadır. Bu sayı yaklaşık her 300 kişiden 1'ine karşılık gelir. Şizofreni çoğunlukla geç ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde ortaya çıkmaya başlasa da belirtilerin başlangıç zamanı kişiden kişiye değişebilir. Şizofreninin belirtileri, nedenleri, psikozla ilişkisi ve tedavi süreci hakkında merak edilenleri yazının devamında bulabilirsiniz.

Öne Çıkanlar

• Şizofreni kişinin gerçekliği algılama biçimini, düşüncelerini ve davranışlarını etkileyebilir.
• Sanrı ve halüsinasyon şizofrenide görülebilen psikoz belirtileri arasındadır ancak psikoz yalnızca şizofrenide görülmez.
• Motivasyon azalması, duyguları ifade etmekte güçlük ve sosyal yaşamdan uzaklaşma negatif belirtiler arasında yer alabilir.
• Dikkat, hafıza ve karar verme süreçlerinde yaşanan güçlükler bilişsel belirtiler kapsamında değerlendirilebilir.
• Şizofreninin tek bir nedeni bulunmaz. Genetik yatkınlık ile biyolojik ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.
• Tedavide ilaç tedavisi ile psikososyal desteklerden birlikte yararlanılabilir. Tedavi planı kişinin belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre düzenlenir.

Şizofreni Nedir?

Şizofreni kişinin düşüncelerini, algılarını, duygusal tepkilerini ve günlük yaşamını etkileyebilen bir ruh sağlığı bozukluğudur. Özellikle psikoz dönemlerinde kişi çevresinde olmayan sesler duyabilir veya gerçek olmadığı halde kendisine tamamen gerçek gelen bazı düşünce ve inanışlara sahip olabilir. Düşünceleri düzenlemekte veya konuşurken konuyu sürdürmekte zorlanmak da görülebilen belirtiler arasındadır.

Şizofreni sadece sanrı ve halüsinasyonlar ile sınırlandırılamaz. Günlük işlere başlamakta zorlanma, daha önce ilgi duyulan etkinliklere karşı isteğin azalması veya sosyal ilişkilerden uzaklaşma da hastalığın bir parçası olabilir. Bazı kişilerde dikkat, hafıza ve bilgiyi kullanarak karar verme becerileri de etkilenebilir. Bu nedenle şizofreninin kişide nasıl görüldüğü ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği farklılık gösterebilir.

Şizofreni, halk arasında zaman zaman “kişilik bölünmesi” veya “çoklu kişilik” ile karıştırılır. Ancak şizofrenide birden fazla kişilik durumu ortaya çıkmaz. Ayrıca şizofreni tanısı kişinin şiddete eğilimli olduğu anlamına da gelmez. Şizofreni yaşayan kişilerin büyük çoğunluğu şiddet davranışı göstermez hatta yeterince anlaşılamadıkları için kendilerinin başkaları tarafından zarar görme olasılığı daha yüksek olabilir.

Şizofreni Belirtileri Nelerdir?

Şizofreni belirtileri her kişide aynı şekilde görülmez. Bazı kişilerde sanrı ve halüsinasyon gibi psikoz belirtileri daha belirginken bazı kişilerde motivasyonun azalması, sosyal yaşamdan uzaklaşma veya düşüncelerini düzenlemekte zorlanma ön planda olabilir. Belirtiler genel olarak psikoz belirtileri, negatif belirtiler ve bilişsel belirtiler olmak üzere üç grupta ele alınır.

Pozitif Belirtiler

• Kişinin normal işleyişine sonradan eklenen deneyimleri ifade eder. Buradaki “pozitif” kelimesi belirtilerin olumlu olduğu anlamına gelmez.
• Kişi çevresinde olmayan sesler duyabilir.
• Başkalarının kendisine zarar vermeye çalıştığına inanabilir.
• Düşüncelerini belirli bir sırada aktarmakta zorlanabilir, bir konudan başka bir konuya geçebilir veya konuşmasının takip edilmesi güçleşebilir.
• Davranışlar belirgin biçimde düzensiz hâle gelebilir veya hareketlerde olağan dışı değişiklikler ortaya çıkabilir.

Negatif Belirtiler

• Kişinin daha önce sahip olduğu bazı duygu, davranış veya becerilerde azalmayı ifade eder.
• Günlük işleri başlatmak veya sürdürmek zorlaşabilir.
• Kişinin daha önce keyif aldığı etkinliklere ilgisi azalabilir.
• Kişinin sosyal etkileşimlere katılımı azalabilir.
• Duygular yüz ifadesine veya ses tonuna daha az yansıyabilir.
• Kişi daha az konuşabilir.
• Günlük yaşamını sürdürmek için gerekli motivasyonu bulmakta zorlanabilir.

Bu belirtiler depresyon belirtileriyle benzerlik gösterebildiği için değerlendirme sırasında diğer olası nedenlerin de dikkate alınması gerekir.

Bilişsel Belirtiler

• Şizofreni, kişinin düşünme ve bilgiyi kullanma biçimini etkileyebilir.
• Kişi dikkatini sürdürmekte zorlanabilir.
• Yeni öğrendiği bilgileri hatırlamakta zorlanabilir.
• Öğrendiği bilgileri kullanarak karar vermekte zorlanabilir.
• Bilişsel belirtiler, dışarıdan sanrı veya halüsinasyonlar kadar kolay fark edilmeyebilir.
• Günlük işleri takip etmek, eğitim hayatını sürdürmek veya iş yaşamındaki sorumlulukları yerine getirmek açısından önemli güçlükler oluşturabilir.

Psikoz Nedir ve Şizofreni ile Aynı Şey midir?

Psikoz, kişinin düşünce ve algılarında gerçeklikle bağlantısını etkileyen değişikliklerin ortaya çıktığı bir durumu ifade eder. Bu dönemde kişi gerçekte olmayan sesler duyabilir, çevresinde olmayan şeyleri görebilir veya gerçeğe uymayan bazı düşüncelere güçlü biçimde inanabilir. Düşünceleri düzenlemekte ve konuşurken konuyu sürdürmekte zorlanmak da psikoz sırasında görülebilir.

Psikoz ile şizofreni aynı şey değildir. Psikoz farklı ruhsal veya fiziksel sağlık sorunlarında ortaya çıkabilen bir belirti grubudur. Şizofrenide psikoz belirtileri görülebilir ancak bipolar bozukluk, ağır depresyon, bazı nörolojik hastalıklar ve madde kullanımı gibi farklı durumlarda da psikoz yaşanabilir. Bu nedenle kişinin psikoz yaşaması tek başına şizofreni tanısı aldığı anlamına gelmez.

Halüsinasyon ve Sanrı Nedir?

Halüsinasyon, dışarıda gerçek bir uyaran olmadığı halde kişinin bir şeyi görmesi, duyması, koklaması, tatması veya hissetmesidir. Şizofrenide en sık karşılaşılan halüsinasyon türlerinden biri sesler duymaktır. Kişi bu sesleri çevresindeki diğer kişiler duymasa da deneyimi tamamen gerçekmiş gibi yaşayabilir.

Sanrı ise kanıta dayalı gerekçelerle çürütülmesine karşın bireyin vazgeçmediği yanlış inançlardır. Örneğin birinin kendisini takip ettiğine inanmak ya da özel bir güce sahip olduğunu düşünmek yaygın sanrı biçimleri arasında yer alır. Sanrılar bireyin sosyal ilişkilerini ve günlük işlevselliğini derinden etkileyebilir. Bu belirtiler şizofreninin tanı ölçütleri arasında önemli bir yer tutar.

Şizofreni Neden Olur?

Şizofreni nedenleri üzerine yapılan çalışmalar günümüzde hala devam etmektedir. Şizofreninin genetik yatkınlık, beynin gelişim süreci ve çevresel etkenlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığı düşünülmektedir. Ailesinde şizofreni bulunan kişilerde risk daha yüksek olabilir ancak tek bir gen şizofreniye neden olmaz. Birden fazla genetik farklılık birlikte etkili olabilir.

Beynin bazı bölgelerinin yapısı ve bu bölgeler arasındaki bağlantılar şizofrenisi olan kişilerde farklılık gösterebilir. Bu farklılıkların bir kısmının doğumdan önceki gelişim döneminde ortaya çıkabileceği düşünülür. Bunun yanında gebelik döneminde geçirilen bazı enfeksiyonlar, yetersiz beslenme ve uzun süreli stres gibi çevresel etkenler riskin artmasına neden olabilir. Ancak bu faktörlerden herhangi birinin bulunması kişinin mutlaka şizofreni geliştireceği anlamına gelmez.

Şizofreni Nasıl Başlayabilir?

Şizofreni her zaman birdenbire başlamaz. Bazı kişilerde ilk psikoz döneminden önce düşünce biçiminde, duygu durumunda veya sosyal ilişkilerde yavaş gelişen değişiklikler görülebilir. Kişi daha fazla yalnız kalmaya başlayabilir, uyku düzeni bozulabilir veya okul ve iş yaşamındaki performansında düşüş fark edilebilir.

Bu erken dönemde görülen belirtiler şizofreniye özgü değildir. Benzer değişiklikler farklı ruhsal veya fiziksel sorunlarda da ortaya çıkabilir. Bu nedenle sosyal geri çekilme veya uyku bozukluğu gibi belirtiler tek başına şizofreni tanısı için yeterli değildir.

Şizofreni çoğunlukla geç ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde ortaya çıkar. Tanı genellikle 16 ile 30 yaş arasında konulur. Erkeklerde belirtiler çoğunlukla daha erken yaşlarda başlarken kadınlarda başlangıç yaşı biraz daha ileri olabilir.

Şizofreni Nasıl Değerlendirilir?

Şizofreniyi kesin olarak teşhis edecek bir tetkik veya test yoktur. Değerlendirme sırasında kişinin yaşadığı belirtiler, ne kadar süredir devam ettiği ve günlük yaşamını nasıl etkilediği ayrıntılı biçimde ele alınır. Kişinin tıbbi ve ruhsal sağlık öyküsü de değerlendirmeye dahil edilir.

Tanı için belirtilerin belirli bir süre devam etmesi gerekir. DSM-5 ölçütlerinde temel belirtilerin en az bir ay boyunca bulunması ve hastalıkla ilişkili belirtilerin toplamda en az altı ay sürmesi beklenir. Sosyal yaşamda, işte veya diğer önemli alanlarda belirgin bir etkilenme olup olmadığı da değerlendirilir.

Şizofreniyi doğrudan gösteren bir kan testi veya beyin görüntüleme yöntemi bulunmaz. Ancak benzer belirtilere neden olabilecek nörolojik hastalıkları, madde kullanımını veya başka tıbbi sorunları dışlamak amacıyla bazı laboratuvar testlerinden ya da görüntüleme yöntemlerinden yararlanılabilir.

Değerlendirme sırasında bipolar bozukluk, ağır depresyon ve madde kullanımına bağlı psikoz gibi başka olasılıklar da göz önünde bulundurulur. Bu nedenle tanının kapsamlı bir psikiyatrik değerlendirme sonucunda konulması gerekir.

Şizofreni ile Bipolar Bozukluk Arasındaki Fark Nedir?

Şizofreni ve bipolar bozukluk birbirinden farklı ruh sağlığı bozukluklarıdır. Bipolar bozuklukta kişinin duygu durumunda, enerjisinde ve hareket düzeyinde belirgin değişikliklerin yaşandığı mani ve depresyon dönemleri görülür. Şizofrenide ise sanrı, halüsinasyon ve düşünceleri düzenlemekte güçlük gibi psikoz belirtileri daha belirgin olabilir.

Bununla birlikte iki durumun belirtileri zaman zaman benzerlik gösterebilir. Bipolar bozukluğun özellikle ağır mani veya depresyon dönemlerinde halüsinasyon ve sanrı gibi psikoz belirtileri ortaya çıkabilir. Bu nedenle yalnızca kişinin o anda yaşadığı belirtiye bakmak yeterli değildir. Belirtilerin hangi dönemlerde ortaya çıktığı ve zaman içerisinde nasıl seyrettiği de tanı sırasında dikkate alınır.

Şizofreni ile Dissosiyatif Kimlik Bozukluğu Aynı Şey midir?

Şizofreni, halk arasında zaman zaman çoklu kişilik bozukluğu olarak da bilinen dissosiyatif kimlik bozukluğu ile karıştırılabilir. Ancak bu iki durum aynı değildir. Şizofrenide kişinin düşünce ve algılarında gerçeklikle bağlantısını etkileyen değişiklikler görülebilir. Sanrı ve halüsinasyonlar bu belirtiler arasında yer alır.

Dissosiyatif kimlik bozukluğunda ise farklı kimlik durumlarının varlığı ve günlük olaylar veya kişisel bilgilerle ilgili bellek boşlukları ön plandadır. Şizofrenide birden fazla kimlik durumu bulunması beklenen bir belirti değildir. Bu nedenle şizofreniyi “kişilik bölünmesi” şeklinde tanımlamak doğru değildir.

Şizofreni Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Şizofreninin günlük yaşama etkisi kişiden kişiye değişebilir. Halüsinasyon veya sanrıların yoğun olduğu dönemlerde kişinin çevresinde olup bitenleri değerlendirmesi ve günlük işlerini sürdürmesi zorlaşabilir. Motivasyon azalması ve sosyal geri çekilme ise işe veya okula devam etmeyi, kişisel bakımı ve sosyal ilişkileri etkileyebilir.

Dikkat, hafıza ve karar verme becerilerinde yaşanan güçlükler de günlük yaşamda sorunlara neden olabilir. Örneğin, kişi bir işe odaklanmakta, verilen talimatları takip etmekte veya günlük sorumluluklarını planlamakta zorlanabilir. Bu nedenle şizofreninin etkisi yalnızca psikoz dönemleriyle sınırlı olmayabilir.

Uygun tedavi ve destekle bu güçlüklerin bir kısmı yönetilebilir. Şizofreni ile yaşayan kişiler eğitimlerine devam edebilir, çalışabilir, bağımsız yaşayabilir ve sosyal ilişkilerini sürdürebilir. Destek ihtiyacının düzeyi ise belirtilere ve kişinin günlük yaşamda karşılaştığı güçlüklere göre değişebilir.

Şizofreni Nasıl Tedavi Edilir?

Şizofreni tedavisi kişinin yaşadığı belirtilere, bu belirtilerin şiddetine ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre planlanır. Tedavide genellikle ilaçlardan yararlanılır. Özellikle sanrı, halüsinasyon ve düşünce dağınıklığı gibi psikoz belirtilerinin azaltılmasında ilaç tedavisi önemli bir yer tutar.

Tedavinin düzenli takip edilmesi de önemlidir. Kullanılan ilacın etkisi ve olası yan etkiler kişiden kişiye değişebildiği için psikiyatrist belirli aralıklarla değerlendirme yapabilir. Belirtiler azalsa bile tedavinin ne kadar süre devam edeceğine kişinin kendi başına karar vermemesi gerekir. Tedavinin aniden bırakılması belirtilerin yeniden ortaya çıkma riskini artırabilir.

Şizofreni hastalığı tedavisi yalnızca ilaç kullanımından oluşmaz. Kişinin sosyal ilişkilerini sürdürmesi, günlük yaşam becerilerini koruması ve hastalıkla baş etmesini kolaylaştırmak için psikososyal desteklerden de yararlanılabilir. Bu nedenle tedavi süreci çoğu zaman farklı destek yöntemlerinin birlikte kullanılmasıyla yürütülür.

Şizofrenide Psikososyal Destek ve Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Psikososyal destek şizofreninin günlük yaşam üzerindeki etkilerini azaltmaya yardımcı olabilir. Bireysel terapi sırasında kişi yaşadığı belirtileri anlamlandırma, stresle baş etme ve günlük yaşamda karşılaştığı güçlüklerle daha işlevsel yollarla başa çıkma konusunda destek alabilir.

Bilişsel davranışçı terapi gibi bazı psikoterapi yaklaşımları psikoz belirtileriyle baş etmeye yardımcı olmak amacıyla kullanılabilir. Buradaki amaç kişiye yaşadığı deneyimlerin gerçek olmadığını söylemek değil, bu deneyimlerin kendisinde yarattığı kaygıyı ve günlük yaşam üzerindeki etkisini azaltmaya çalışmaktır.

Aile eğitimi ve aileye yönelik destek de tedavi sürecinin bir parçası olabilir. Aile üyelerinin şizofreni hakkında doğru bilgiye sahip olması, belirtilerdeki değişiklikleri daha erken fark etmelerine ve kişiyle daha destekleyici bir iletişim kurmalarına yardımcı olabilir. Sosyal beceri çalışmaları ve günlük yaşam becerilerine yönelik destekler de kişinin eğitim, iş ve sosyal yaşama katılımını kolaylaştırabilir.

Siz de Terappin’deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyerek ihtiyaçlarınıza uygun bireysel terapi desteği hakkında bilgi alabilirsiniz.

Sonuç

Şizofreni düşünce, algı, duygu ve davranışları farklı şekillerde etkileyebilen bir ruh sağlığı bozukluğudur. Sanrı ve halüsinasyon gibi psikoz belirtilerinin yanında motivasyon azalması, sosyal yaşamdan uzaklaşma ve bilişsel güçlükler de görülebilir. Belirtilerin türü ve hastalığın seyri her kişide aynı olmadığı için değerlendirme ve tedavinin kişinin ihtiyaçlarına göre planlanması gerekir.

Şizofreni tedavisinde ilaç tedavisi önemli bir yer tutar. Psikososyal destek ve bireysel terapi ise kişinin yaşadığı belirtilerle baş etmesine, günlük yaşamını sürdürmesine ve sosyal ilişkilerini desteklemesine yardımcı olabilir. Düzenli psikiyatrik takip ve ihtiyaçlara uygun desteklerle birçok kişi eğitim, iş ve sosyal yaşamına devam edebilir.