Travma ve TSSB Nedir? Travma Sonrası Stres Bozukluğu Belirtileri ve Başa Çıkma Yolları

Travma sonrası stres bozukluğu, travmatik olayın ardından ortaya çıkan tepkilerin uzun süre devam etmesi ve kişinin günlük yaşamını etkilemesiyle kendisini gösteren bir ruh sağlığı sorunudur. Her travmatik olay yaşayan kişide TSSB gelişmez. Belirtilerin ne kadar sürdüğü, kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediği ve nasıl bir destek aldığı değerlendirmede önem taşır.

Travmatik olayın ardından korku, üzüntü, öfke, uyku sorunları ve olayla ilgili düşüncelerin sık sık akla gelmesi bir süre görülebilir. Bu tepkiler zamanla hafifleyebileceği gibi bazı kişilerde daha uzun süre devam edebilir. Peki, travmatik bir olayın etkileriyle nasıl başa çıkılabilir?

Öne Çıkanlar

• Travma, kişinin güvenlik ve kontrol duygusunu sarsan bir yaşantının ardından ortaya çıkabilir.
• Travmatik bir olay yaşayan herkes TSSB (travma sonrası stres bozukluğu) geliştirmez.
• Travma belirtileri duygusal, fiziksel, bilişsel ve davranışsal biçimde görülebilir.
• TSSB’de travmatik olayı yeniden yaşama, kaçınma, sürekli tetikte olma ve duygusal uzaklaşma görülebilir.
• Belirtilerin bir aydan uzun sürmesi ve günlük yaşamı etkilemesi, uzman değerlendirmesini gerektirebilir.
• Travma sonrası stres bozukluğu tedavisinde psikoterapiden, bazı durumlarda ise psikiyatri desteğinden yararlanılabilir.

Psikolojik Travma Nedir?

Psikolojik travma, kişinin yaşadığı olay karşısında yoğun korku, çaresizlik veya dehşet hissetmesi ve olayın etkisini zihinsel olarak işlemekte zorlanmasıdır. Travmanın ortaya çıkmasında olayın kendisi kadar kişinin o sırada nasıl hissettiği de rol oynar. Aynı olaya iki kişinin farklı tepkiler vermesinin sebebi de budur.

Travmatik yaşantı kişinin kendisini, çevresini ve geleceği güvenli bir yer olarak görmesini zorlaştırabilir. Bazı kişiler olayın ardından sürekli tetikte hissederken bazıları yaşadıklarını düşünmemeye, konuşmamaya veya olayla ilgili her şeyden uzak durmaya çalışabilir.

Travma kısa süreli tepkilere neden olabileceği gibi uzun süren ruhsal ve bedensel belirtilerle de kendisini gösterebilir. Olayın etkisi kişinin ilişkilerine, iş veya eğitim hayatına ve günlük sorumluluklarına yansıyabilir.

Hangi Yaşantılar Travmatik Olabilir?

Travmatik etki yaratabilecek olaylar kişiden kişiye değişebilir. Bazı yaşantılar doğrudan kişinin başına gelirken bazıları olaylara tanık olma veya sevilen birinin yaşadığı ağır bir durumu öğrenme sonucunda ortaya çıkabilir.

Aşağıdaki durumlar travmatik etki bırakabilir:

• Deprem, sel, yangın veya başka bir doğal afet yaşamak,
• Trafik kazası geçirmek veya ciddi bir yaralanma yaşamak,
• Fiziksel, cinsel ya da duygusal şiddete maruz kalmak,
• Çocukluk döneminde ihmal edilmek,
• Savaş, çatışma veya şiddet ortamında yaşamak,
• Ani, beklenmedik ya da şiddet içeren bir kayıp yaşamak,
• Ağır bir hastalık veya tıbbi acil durum geçirmek,
• Yakın bir kişinin ciddi biçimde zarar gördüğüne tanık olmak.

Tüm travmatik deneyimleri bir listeye sığdırmak mümkün değildir. Örneğin zorlu bir boşanma süreci, yeni bir eve taşınmak, ebeveyn tarafından terk edilme korkusu gibi durumlar da kişinin üzerinde travmatik olaylara benzer etkiler yaratabilir.

Travma Sonrasında Hangi Tepkiler Görülebilir?

Travmatik bir olaydan sonra korku, üzüntü, öfke ve şaşkınlık yaşanabilir. Olayla ilgili görüntülerin zihne tekrar tekrar gelmesi, kabus görme veya yaşananları sürekli düşünme de sık karşılaşılan tepkiler arasında yer alır.

Travma belirtileri şu şekilde sıralanabilir:

• Olayı tekrar tekrar düşünme,
• Kabus görme veya olayla ilgili görüntülerin zihne gelmesi,
• Kolay irkilme ve sürekli tetikte hissetme,
• Uykuya dalmakta veya uykuyu sürdürmekte zorlanma,
• Dikkati toplamakta güçlük çekme,
• Öfke, suçluluk, utanç veya yoğun korku yaşama,
• İnsanlardan ve sosyal ortamlardan uzaklaşma,
• Olayı hatırlatan kişi, yer veya konuşmalardan kaçınma,
• Bedensel stres belirtileri yaşama.

Belirtiler olayın hemen ardından ortaya çıkabileceği gibi olayın üzerinden zaman geçtikten sonra da fark edilir hâle gelebilir. Belirtilerin zaman içinde azalması beklenirken artması veya günlük yaşamı etkilemesi durumunda uzman desteği alınabilir.

TSSB (Travma Sonrası Stres Bozukluğu) Nedir?

Travma sonrası stres bozukluğu, bir travmatik olayın ardından gelişen ve kişinin günlük işlevselliğini belirgin şekilde bozan bir ruh sağlığı durumudur. DSM-5 tanı kriterleri çerçevesinde TSSB yalnızca kişinin doğrudan maruz kaldığı olaylarla ilgili olmayabilir. Başkalarının deneyimlerine tanıklık etmekle de travma sonrası stres bozukluğuna yol açabilir. TSSB, belirtilerin en az bir ay sürmesi ve işlevselliği olumsuz etkilemesiyle diğer travma sonrası stres tepkilerinden ayrılır.

TSSB Belirtileri Nelerdir?

TSSB belirtileri yeniden yaşantılama, kaçınma, bilişsel ve duygusal değişiklikler ile aşırı uyarılmışlık şeklinde kendisini gösterebilir. Bu belirtiler günlük yaşamı, ilişkileri ve iş performansını olumsuz etkileyebilir. Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye önemli farklılıklar gösterebilir. Belirtileri şöyle sıralamak mümkündür:

• Yeniden yaşantılama: Kişi olayla ilgili anıları istemeden hatırlayabilir. Sanki olay yeniden yaşanıyormuş gibi yoğun görüntüler, bedensel tepkiler veya duygular ortaya çıkabilir. Kabuslar da bu grupta yer alır.
• Kaçınma: Kişi yaşanan olayı hatırlatan yerlerden, insanlardan, konuşmalardan ve düşüncelerden uzak durmaya çalışabilir. Bazı kişiler olayla ilgili konuşmaktan kaçınırken bazıları günlük yaşamını ciddi biçimde kısıtlayacak kadar çok ortamdan uzaklaşabilir.
• Olumsuz bilişsel ve duygusal değişiklikler: Travma sonrasında kişi kendisini suçlayabilir, geleceğe dair umudunu kaybedebilir veya çevresine karşı güvenini yitirebilir. Duygusal uyuşma, insanlardan uzaklaşma ve daha önce keyif veren etkinliklere ilgi kaybı da görülebilir.
• Aşırı uyarılmışlık: Sürekli tetikte hissetme, kolay irkilme, öfke patlamaları, uyku sorunları ve dikkati toplamakta zorlanma bu grupta yer alır. Kişi tehlike geçmiş olsa bile bedeninin hâlâ alarmda olduğunu hissedebilir.

TSSB Neden Olur? Kimlerde Gelişebilir?

TSSB’nin gelişiminde tek bir nedenden söz etmek mümkün değildir. Travmanın tekrarlayıcı olması, uzun sürmesi veya kişinin yaşamını tehdit etmesi riski artırabilir. Bununla birlikte kişinin önceki yaşantıları ve olay sonrasında aldığı destek de süreci etkileyebilir.

Aşağıdaki durumlar TSSB gelişme ihtimalini artırabilir:

• Daha önce travmatik olaylar yaşamış olmak,
• Çocukluk döneminde ihmal veya istismara maruz kalmak,
• Travma sonrasında yalnız kalmak,
• Yakın çevreden yeterli destek görememek,
• Uzun süre tehdit altında veya güvensiz bir ortamda yaşamak,
• Depresyon ya da kaygı gibi ruhsal sorunların bulunması.

Sayılan faktörlerin bulunması kişinin mutlaka TSSB geliştireceği anlamına gelmez. Güven duyulan kişilerle iletişim kurmak, günlük düzeni korumak ve gerektiğinde erken dönemde destek almak iyileşme sürecini kolaylaştırabilir.

TSSB Ne Zaman Ortaya Çıkabilir?

Travma sonrası stres bozukluğu belirtileri çoğunlukla travmatik olaydan sonraki ilk üç ay içinde başlar. Ancak bu süre oldukça değişken olabilir. Bazı bireylerde belirtiler yıllar sonra bile ortaya çıkabilir. Bu durum "gecikmeli başlangıçlı TSSB" olarak adlandırılır. Belirtilerin gecikmeli ortaya çıkması yaşanan zorluğun gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Travmanın hemen ardından yaşanan akut stres tepkileri, zaman içinde azalabilir ya da kronikleşebilir. Belirtilerin bir ay veya daha uzun süre devam etmesi ve günlük yaşamı olumsuz etkilemesi, profesyonel değerlendirme için yeterli bir gerekçe oluşturabilir. Uyku bozuklukları, konsantrasyon güçlüğü ve duygusal uyuşukluk gibi belirtiler kişinin iş ve sosyal yaşamını ciddi ölçüde sekteye uğratabilir. Bu nedenle erken müdahale büyük önem taşır.

Travma ve TSSB Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

Travma ve TSSB sosyal, mesleki ve bedensel işlevselliğini de derinden etkileyebilir. İlişkilerde güven sorunları, iş veya okul performansında düşüş ve fiziksel sağlık şikayetleri bu etkiler arasında yer alabilir. Bazı bireyler, travma belirtilerini yönetebilmek için sağlığa zararlı alışkanlıklara yönelebilir. Günlük yaşama yansıyan etkiler şunları kapsayabilir:

• Sosyal ortamlara katılmaktan kaçınma
• Yoğun duygusal tepkilerin iş hayatını aksatması
• Uyku bozuklukları nedeniyle enerji ve konsantrasyon eksikliği
• Yakın ilişkilerde duygusal mesafe veya bağlanma güçlükleri

Yaşanan zorluklar kişiye özgüdür ve her bireyde farklı biçimlerde kendini gösterebilir. Etkilerin kapsamlı olması, profesyonel destek almanın neden önemli olduğunu ortaya koyar.

Travma Sonrası İyileşme Süreci Nasıl Olabilir?

Travma sonrası iyileşme, yaşanan olayı unutmak anlamına gelmez. Amaç, olayın kişinin günlük yaşamını yönetmesini engellememesi ve kişinin kendisini yeniden güvende hissetmeye başlamasıdır. Bu süreç herkes için aynı hızda ilerlemez. İyileşmeye yardımcı olabilecek bazı adımlar şunlardır:

• Uyku ve yemek düzenini mümkün olduğunca korumak,
• Güvenilen kişilerle iletişimde kalmak,
• Duyguları bastırmak yerine uygun bir şekilde ifade etmek,
• Alkol ve madde kullanımından uzak durmak,
• Günlük yaşamı tamamen bırakmak yerine küçük rutinleri sürdürmek,
• Nefes egzersizi veya gevşeme çalışmalarından yararlanmak,
• Gerektiğinde ruh sağlığı uzmanına başvurmak.

Travma ve TSSB İçin Ne Zaman Profesyonel Destek Alınabilir?

Aşağıdaki durumlarda profesyonel destek almak önerilir:

• Belirtiler günlük yaşamı, işi veya ilişkileri ciddi biçimde etkiliyorsa,
• Kaçınma davranışları giderek yaygınlaşıyorsa,
• Uyku, iştah ve odaklanma üzerindeki etkiler belirginleşiyorsa
• Kendine zarar verme ya da umutsuzluk düşünceleri ortaya çıkıyorsa profesyonel destek alınabilir.

Travmatik bir deneyimin ardından belirtilerin iki haftadan uzun sürmesi, günlük işlevselliği bozması ya da kendine zarar verme düşüncelerinin ortaya çıkması, profesyonel destek için başvurulabilecek işaretler arasında sayılabilir. Yardım istemek güçlü bir farkındalık göstergesidir. Yetişkin terapisi alanında uzman bir psikolog bu süreçte uygun değerlendirme ve yönlendirme sunabilir.

Travma ve TSSB'de Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

Travma sonrası stres bozukluğu tedavisi, kişinin belirtilerine, yaşadığı olayın niteliğine ve günlük yaşamda ihtiyaç duyduğu desteğe göre planlanır. EMDR terapi, travmatik anıların işlenmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılan yaklaşımlardan biridir. Bilişsel davranışçı terapi ve travma odaklı diğer terapi yöntemlerinden de yararlanılabilir.

Terapi sürecinde travmayla ilgili düşünceler, suçluluk ve korku duyguları ele alınır. Kişinin olaydan sonra geliştirdiği kaçınma davranışlarını fark etmesi ve kendisini yeniden güvende hissetmesi üzerinde çalışılır. Gerektiğinde psikiyatrist değerlendirmesiyle ilaç tedavisi de sürece dahil edilebilir.

Tedavinin amacı yaşananları yok saymak değil, kişinin bu deneyimin etkileriyle daha sağlıklı biçimde başa çıkmasına yardımcı olmaktır. Uygulanacak yöntem ve görüşme sıklığı, uzman değerlendirmesine göre belirlenir.

Terappin’deki uzmanların çalışma alanlarını inceleyebilir, yaşadığınız süreci anlamak ve size uygun destek seçeneklerini değerlendirmek için uzman klinik psikolog randevusu oluşturarak görüşmelerinize dilediğiniz yerden online katılabilirsiniz.

Kendine zarar verme düşüncelerinde 112 aranmalı ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Sonuç

Travma, kişinin güvenlik ve kontrol duygusunu sarsan ağır bir yaşantının ardından ortaya çıkabilir. Olay sonrasında korku, öfke, uyku sorunları ve kaçınma davranışları görülebilir. Bu tepkiler zamanla hafifleyebileceği gibi bazı kişilerde uzun süre devam ederek TSSB’ye dönüşebilir.

Travma belirtileri günlük yaşamınızı, ilişkilerinizi veya sorumluluklarınızı etkiliyorsa destek almak için belirtilerin daha da ağırlaşmasını beklemeniz gerekmez.