Bilişsel İşlem Terapisi (CPT) Nedir? TSSB'de Nasıl Uygulanır?

Travmatik bir olayın etkileri olay sona erdikten sonra da devam edebilir. Yaşananların hatırası zaman zaman yeniden canlanabilir. Güvende hissetmek zorlaşabilir ve geçmişte alınan kararlar yoğun suçluluk duygusuyla değerlendirilebilir. Bazı kişiler kendilerine veya diğer insanlara ilişkin düşüncelerinde belirgin değişiklikler yaşarken bazıları günlük yaşamda eskisi kadar rahat hareket edemeyebilir. Bu tepkiler kişinin ilişkilerini ve iş yaşamını etkilediğinde profesyonel destek ihtiyacı ortaya çıkabilir.

CPT yalnızca olumsuz düşünceleri olumlu düşüncelerle değiştirmeye dayanan bir yöntem değildir. Travmatik deneyim sonrasında ortaya çıkan suçluluk ve utanç duyguları ile güvenlik algısındaki değişimler ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Kişinin kendisini sorumlu tuttuğu durumlarda olayın koşulları ve o sırada sahip olduğu bilgiler dikkate alınır. Böylece geçmişte yaşananların daha dengeli ve gerçekçi bir çerçevede değerlendirilmesi hedeflenir.

CPT, genel bilişsel davranışçı terapi yaklaşımıyla ilişkili olsa da travma sonrası gelişen düşünce kalıplarına ve bunların anlamına özel olarak odaklanan bir tedavi protokolüdür. Her psikolojik sorun için aynı şekilde uygulanmaz ve tedavi sonucuna ilişkin kesin bir garanti vermez. Uygunluk değerlendirmesi kişinin belirtileri ve ihtiyaçları doğrultusunda yapılır.

Bilişsel İşlem Terapisinde "Takılı Noktalar" (Stuck Points) Nedir?

Bilişsel İşlem Terapisinin temel kavramlarından biri "takılı noktalar"dır. Bu kavram travmatik bir olayın ardından gelişen ve kişinin yaşananları anlamlandırmasını zorlaştıran düşünceleri ifade eder. Söz konusu düşünceler yalnızca olayla ilgili değerlendirmelerle sınırlı kalmayabilir. Kişinin kendisine bakışını ve diğer insanlarla kurduğu ilişkileri de etkileyebilir.

Travmatik bir olay beklenmedik biçimde gerçekleştiğinde yaşananların nedenini anlama ihtiyacı artabilir. Zihin benzer bir olayın yeniden yaşanmasını önlemek için geçmişteki kararları tekrar tekrar değerlendirebilir. Ancak bu değerlendirme zamanla kişinin kendisini haksız biçimde sorumlu tutmasına neden olabilir. Olay sırasında bilinmesi mümkün olmayan ayrıntılar bugünün bilgisiyle yorumlandığında yoğun suçluluk duygusu ortaya çıkabilir.

Örneğin trafik kazası yaşayan bir kişi kazayı önleyemediği için kendisini sürekli suçlayabilir. Olayın gerçekleştiği koşullar yeterince değerlendirilmeden "Daha dikkatli olsaydım bu yaşanmazdı" düşüncesi kesin bir yargıya dönüşebilir. Bu düşünce zamanla yalnızca kazayla ilgili olmaktan çıkarak kişinin kendisini yetersiz veya başarısız görmesine yol açabilir.

Takılı noktalar her zaman kişinin kendisini suçlamasıyla ortaya çıkmaz. Başka bir kişinin zarar verici davranışına maruz kalan bir kişi bütün insanları tehlikeli görebilir. Güvenli ortamlarda bile sürekli tetikte kalabilir veya yakın ilişkilerden uzaklaşabilir. Bu düşünceler geçmişte yaşanan olayın yarattığı korkuyla bağlantılı olsa da günlük yaşamın farklı alanlarına yayıldığında hareket alanını daraltabilir.

Takılı Noktalar Nasıl Ele Alınır?

CPT sırasında düşünceler yalnızca doğru veya yanlış şeklinde sınıflandırılmaz. Öncelikle düşüncenin hangi koşullarda ortaya çıktığı ve hangi duygularla bağlantılı olduğu anlaşılmaya çalışılır. Ardından düşüncenin dayandığı bilgiler ve olayın bütününü ne ölçüde yansıttığı değerlendirilir.

Örneğin "Kimseye güvenilmez" düşüncesi korkuyla birlikte ortaya çıkabilir ve sosyal ilişkilerden uzaklaşmaya neden olabilir. Terapi sırasında bu düşüncenin hangi deneyimlerden kaynaklandığı incelenir. Bir kişinin zarar verici davranışının bütün insanlara genellenip genellenmediği değerlendirilir. Amaç herkese güvenmek gerektiğini savunmak değil, güvenin daha gerçekçi ve dengeli biçimde ele alınmasına yardımcı olmaktır.

Takılı noktalar bazen kişinin kontrol edemediği koşulları kişisel başarısızlık olarak değerlendirmesiyle de ilişkilidir. Travmatik olayın gerçekleşmiş olması kişinin her ayrıntıyı kontrol edebileceği anlamına gelmez. Terapi sırasında olayın koşulları ile kişinin gerçekten kontrol edebildiği davranışlar birbirinden ayrılır.

Suçluluk ve Utanç Duygularının Rolü

Travmatik deneyimlerden sonra suçluluk ve utanç duyguları yoğunlaşabilir. Suçluluk çoğunlukla yapılan veya yapılmadığı düşünülen bir davranışla ilişkiliyken utanç kişinin kendisini bütünüyle değersiz ya da kötü biri olarak görmesiyle bağlantılı olabilir.

CPT bu duyguların altında yatan düşüncelerin değerlendirilmesine yardımcı olur. Özellikle kişinin olay sırasında yapabileceklerini olduğundan fazla değerlendirmesi veya kendisine ait olmayan bir sorumluluğu üstlenmesi üzerinde durulur. Olayın gerçekleşmiş olması kişinin değersiz olduğu anlamına gelmez. Yaşananların sorumluluğu değerlendirilirken olayın koşulları ve diğer kişilerin davranışları da dikkate alınır.

Travma ve zorlayıcı yaşam olayları sonrasında gelişen inançların fark edilmesi kişinin kendisine yönelik daha dengeli bir bakış açısı geliştirmesine yardımcı olabilir. Bununla birlikte süreç her zaman kolay ilerlemeyebilir. Yoğun suçluluk veya utanç duygularının ortaya çıkması durumunda bu konuların terapi görüşmelerinde ele alınması önemlidir.

Güvenlik ve Kontrol Algısı

Travmatik bir olayın ardından dünyanın bütünüyle tehlikeli olduğu düşüncesi gelişebilir. Kişi her an kötü bir şey yaşanabileceğine inanarak çevresini sürekli kontrol etme ihtiyacı hissedebilir. Bu davranışlar başlangıçta koruyucu görünse de zamanla günlük yaşamı zorlaştırabilir.

CPT sırasında gerçekçi riskler ile geçmiş deneyimlerin oluşturduğu genellenmiş tehlike algısı birbirinden ayrılmaya çalışılır. Amaç her koşulda güvende olunduğunu ileri sürmek değildir. Risklerin bulunabileceği kabul edilirken bütün durumların aynı ölçüde tehlikeli olmadığı da değerlendirilir.

Kontrol algısı da benzer biçimde ele alınır. Bazı olayların önceden tahmin edilmesi veya engellenmesi mümkün olmayabilir. Kontrol dışındaki koşulların kişisel başarısızlık olarak yorumlanması suçluluk duygusunu artırabilir. Terapi sırasında hangi davranışların kişinin kontrolünde olduğu ve hangi koşulların kontrol dışında kaldığı üzerinde durulur.

CPT Kaç Seans Sürer? Seans Yapısı ve Ev Ödevleri

Bilişsel İşlem Terapisi yapılandırılmış bir tedavi planı doğrultusunda ilerler. Sıklıkla yaklaşık 12 seanslık bir program olarak uygulanır; ancak bu sayı değişmez bir kural değildir. Kullanılan CPT protokolü ve kişinin klinik ihtiyaçları seans sayısını etkileyebilir.

Görüşmeler çoğunlukla haftada bir yapılır ve seanslar genellikle 50 ila 60 dakika civarında sürer. Bununla birlikte görüşme sıklığı ve toplam tedavi süresi uygulamanın biçimine ve kişinin ihtiyaçlarına göre farklılık gösterebilir.

İlk seanslarda travma sonrası stres belirtileri ve terapinin temel yaklaşımı ele alınır. Sonraki görüşmelerde travmayla ilişkili düşünceler üzerinde çalışılır. Seanslar arasında verilen ödevler ise görüşmelerde ele alınan konuların günlük yaşamda da değerlendirilmesini destekler.

İlk Seanslarda Neler Ele Alınır?

Başlangıç aşamasında travmatik yaşantının ardından ortaya çıkan belirtiler ve bu belirtilerin günlük yaşama etkileri değerlendirilir. Uyku sorunları ve kaçınma davranışları gibi güçlükler üzerinde durulabilir. Kişinin kendisiyle ve diğer insanlarla ilgili düşüncelerinde meydana gelen değişimler de ele alınabilir.

Bu aşamada CPT'nin nasıl uygulandığı ve hangi hedeflere odaklandığı açıklanır. Travma sonrası stres belirtilerinin devam etmesinde düşüncelerin nasıl bir rol oynayabileceği üzerinde durulur. Tedaviye ilişkin beklentilerin gerçekçi biçimde oluşturulması önemlidir.

Bazı CPT uygulamalarında travmatik olayla ilgili yazılı bir çalışma yapılması istenebilir. Diğer uygulamalarda düşüncelerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi ön planda olabilir. Bu nedenle travmatik olayın bütün ayrıntılarının ilk görüşmede anlatılması gerektiği düşünülmemelidir.

CPT ile EMDR ve Uzun Süreli Maruz Bırakma Terapisi Arasındaki Fark Nedir?

CPT, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) tedavisinde kullanılan terapi yöntemlerinden biridir. EMDR terapisi ve uzun süreli maruz bırakma yaklaşımı da travma odaklı tedavi seçenekleri arasında yer alır. Bu yöntemlerin ortak hedefi travma sonrası belirtilerin azaltılması ve günlük yaşamın iyileştirilmesidir. Ancak terapide kullanılan teknikler ve öne çıkan çalışma alanları farklıdır.

CPT daha çok travmatik olay sonrasında gelişen düşünceler ve inançlar üzerinde durur. EMDR travmatik anıların yapılandırılmış bir protokol doğrultusunda işlenmesine odaklanır. Uzun süreli maruz bırakma terapisi ise travmatik anılarla ve kaçınılan durumlarla kontrollü biçimde çalışmayı ön plana çıkarır. Bu farklılıklar yöntemlerden birinin herkes için daha iyi olduğu anlamına gelmez. Uygun yaklaşım kişinin belirtileri ve ihtiyaçları doğrultusunda belirlenir.

CPT'nin Çalışma Biçimi

CPT'de travmatik deneyim sonrasında gelişen düşünceler belirlenir ve bu düşüncelerin dayandığı varsayımlar değerlendirilir. Örneğin kişinin kendisini yaşananlardan sorumlu tutması durumunda olayın koşulları ve o sırada sahip olduğu bilgiler incelenir.

Bazı CPT uygulamalarında travmatik deneyimle ilgili yazılı çalışmalar yapılır. Bazı uygulamalarda ise düşünce ve inançların değerlendirilmesi daha fazla ön plana çıkar. Bu nedenle CPT'yi yalnızca travmayı ayrıntılı biçimde anlatmaya dayanan bir yöntem olarak tanımlamak doğru değildir.

EMDR'nin Çalışma Biçimi

EMDR travmatik anılarla bağlantılı sıkıntının işlenmesini amaçlayan yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Uygulama sırasında travmatik anıyla ilişkili görüntüler ve düşünceler ele alınabilir. Belirli aşamalarda göz hareketleri veya terapistin yönlendirdiği diğer çift yönlü uyarım biçimleri kullanılabilir.

EMDR'nin amacı anıyı silmek veya yaşananları unutturmak değildir. Travmatik anının neden olduğu sıkıntının ve anıyla bağlantılı olumsuz değerlendirmelerin işlenmesine yardımcı olmaktır. Uygulama kişinin ihtiyaçları ve terapi sürecindeki hazır oluşu dikkate alınarak yürütülür.

Bilişsel İşlem Terapisi Kimler İçin Uygun Olmayabilir?

CPT özellikle TSSB belirtilerinin ele alınmasında kullanılan yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Bununla birlikte her psikolojik güçlükte ilk seçenek olmayabilir. Tedaviye uygunluk değerlendirilirken belirtilerin şiddeti ve niteliği ile kişinin mevcut yaşam koşulları dikkate alınır.

CPT için herkes açısından geçerli tek bir uygunluk ölçütü bulunmaz. Yoğun kaygı yaşamak veya travmatik bir deneyimi anlatmakta zorlanmak tek başına bu terapiye uygun olunmadığı anlamına gelmez. Benzer şekilde birden fazla psikolojik güçlüğün bulunması da otomatik olarak CPT'ye engel olmayabilir.

Ne Zaman Destek Alınmalıdır?

Travmatik bir olayın ardından korku ve kaygı yaşanması veya olayın zaman zaman hatırlanması tek başına bir ruhsal bozukluk bulunduğunu göstermez. Bununla birlikte belirtiler günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme almak yararlı olabilir.

Uyku sorunlarının uzun süre devam etmesi ve travmayı hatırlatan durumlardan yoğun biçimde kaçınma veya sürekli tetikte hissetme gibi belirtiler değerlendirme gerektirebilir. Suçluluk ve utanç duygularının günlük yaşamı zorlaştırması veya yakın ilişkilerin belirgin biçimde etkilenmesi de destek ihtiyacına işaret edebilir.

Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa ya da yakın bir güvenlik riski yaşıyorsanız öncelik mevcut güvenliğin sağlanmasıdır; beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

CPT'nin uygun olup olmadığına çevrim içi bilgiler üzerinden tek başına karar verilmemelidir. Ruh sağlığı uzmanı belirtileri ve ihtiyaçları değerlendirerek uygun tedavi seçenekleri hakkında bilgi verebilir.

Belirtilerinizi değerlendirmek ve ihtiyaçlarınıza uygun terapi yöntemini belirlemek için Terappin üzerinden alanında deneyimli bir uzman psikolog ile görüşebilirsiniz.