Οικονομικό άγχος: Πώς επηρεάζει την ψυχική υγεία και την αυτοφροντίδα

«Δεν έχω χώρο στο μυαλό μου για ηρεμία»: Μια ιστορία για το οικονομικό άγχος, το μέλλον και την ανάγκη για συλλογική φροντίδα

Της Εύας Μυλωνά, Ψυχολόγου στην Terrapin

«Ξέρω ότι θα έπρεπε να κάνω τις ασκήσεις χαλάρωσης που μου είπες, αλλά όταν σκέφτομαι το νοίκι, μοιάζουν λίγο… αστείες».

Η φράση αυτή ειπώθηκε σε μια συνεδρία και έμεινε μαζί μου ως μια απόλυτα ειλικρινής παραδοχή.

Το οικονομικό άγχος δεν είναι απλώς ένας αριθμός σε έναν τραπεζικό λογαριασμό. Για πολλούς ανθρώπους μετατρέπεται σε μια εσωτερική φωνή που λέει «μην χαλαρώνεις», «δεν έχεις περιθώριο να ξεκουραστείς», «το μέλλον είναι αβέβαιο». Είναι ένα άγχος που δεν τελειώνει με τη συνεδρία· συνεχίζει στο σπίτι, στο κινητό, στον ύπνο.

Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία συχνά εξετάζουμε κατά πόσο οι σκέψεις μας είναι ρεαλιστικές. Η γνωσιακή αμφισβήτηση είναι ένα πολύτιμο εργαλείο. Όταν όμως κάποιος βρίσκεται αντιμέτωπος με πραγματικά οικονομικά αδιέξοδα, η παρέμβαση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην αλλαγή σκέψης. Χρειάζεται να δούμε το άτομο ως πολιτικό ον — ως έναν άνθρωπο που δρα και διαμορφώνεται μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Πάντα υπάρχουν επιλογές· δεν είναι όμως πάντα προφανείς ή εύκολες.

Όταν η φτώχεια γίνεται στίχος

«Αυτό δεν ήτανε στο όνειρο», λέει η 0-100 Σειρένε σε ένα τραγούδι γενεθλίων. Ο Stolen Mike γράφει: «Μπήκαν τα κρύα και αγάπησα το φθινόπωρο» και «Τώρα που ακρίβυνε το λάδι ξέρουμε πολύ καλά ποιανού το αίμα θα βάζουμε στη σαλάτα».

Αν ακούσει κανείς σύγχρονη ραπ και χιπ-χοπ, θα συναντήσει ξανά και ξανά ιστορίες για φτώχεια, κοινωνικές ανισότητες, φόβο για το μέλλον. Οι νέοι ράπερς μιλούν για το τι σημαίνει να μεγαλώνεις χωρίς οικονομική ασφάλεια, για την πίεση να «τα καταφέρεις», για την ανάγκη να αποδείξεις ότι αξίζεις — αλλά και για ταξίδια στον Παναμά που μάλλον θα μείνουν όνειρα.

Η ραπ, όπως και η λαϊκή μουσική ευρύτερα, λειτουργεί συχνά σαν μια άτυπη συλλογική ψυχοθεραπεία. Εκεί χωρά η ντροπή της φτώχειας, η οργή απέναντι στο σύστημα, αλλά και η ελπίδα μιας διαφορετικής ζωής. Ό,τι ακούγεται στους στίχους, συχνά ακούγεται και στο θεραπευτικό δωμάτιο — με άλλες λέξεις, αλλά με το ίδιο συναίσθημα.

«Αν δεν είμαι επιτυχημένος, ποιος είμαι;»

Στις συνεδρίες εμφανίζεται συχνά ένα κοινό μοτίβο: η ιδέα ότι η οικονομική επιτυχία ταυτίζεται με την προσωπική αξία.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν αυτή τη σύγκριση. Βλέπουμε ζωές γεμάτες ταξίδια, καριέρες και επιτυχίες — σπάνια όμως βλέπουμε τα χρέη, την αβεβαιότητα ή τις αποτυχίες. Η σύγκριση γίνεται σχεδόν αυτόματη. Όπως έχει περιγραφεί και στη θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης (Festinger, 1954), οι άνθρωποι τείνουμε να αξιολογούμε τον εαυτό μας μέσα από τους άλλους. Όταν το βασικό μέτρο σύγκρισης είναι το οικονομικό, η εικόνα εαυτού μπορεί να επηρεαστεί βαθιά.

Όταν το χρήμα απομονώνει

Παράδοξα, το οικονομικό άγχος είναι μια συλλογική εμπειρία που βιώνεται συχνά ατομικά. Όταν το μυαλό είναι διαρκώς απασχολημένο με το «πώς θα τα βγάλω πέρα», μειώνεται ο χώρος για σχέσεις, παιχνίδι, δημιουργικότητα.

Το άτομο μπορεί να γίνει πιο ατομικιστικό, όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη. Η επιβίωση γίνεται προτεραιότητα — και μαζί της περιορίζεται ο ορίζοντας του «μαζί».

Και τότε έρχεται το mindfulness

Στην ψυχοθεραπεία μιλάμε συχνά για τεχνικές χαλάρωσης, ενσυνειδητότητα, αυτοφροντίδα. Όταν όμως κάποιος ανησυχεί αν θα πληρώσει τον λογαριασμό ρεύματος, το «παρατήρησε την αναπνοή σου» μπορεί να μοιάζει πολυτέλεια.

Η οικονομική ανασφάλεια καταναλώνει τεράστιο μέρος της προσοχής και της ενέργειας. Έρευνες δείχνουν ότι η έλλειψη πόρων στενεύει τη νοητική μας «χωρητικότητα», οδηγώντας μας να εστιάζουμε κυρίως στην επιβίωση και λιγότερο στην ψυχική ευεξία (Mullainathan & Shafir, 2013). Παράλληλα, η υπερβολική εστίαση σε υλιστικούς στόχους έχει συσχετιστεί με χαμηλότερη ψυχική ευημερία (Kasser, 2002).

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι τεχνικές δεν βοηθούν· σημαίνει ότι χρειάζονται μέσα σε ένα πλαίσιο κατανόησης και κοινωνικής ευαισθησίας. Χρειάζεται να καλλιεργηθεί μια εσωτερική φωνή που αντί να επικρίνει («δεν έχεις χρόνο για χαλάρωση») να επιτρέπει στον άνθρωπο να πάρει τον χρόνο που χρειάζεται για να ρυθμίσει ξανά το «σύστημά» του — μέσα από την επαφή με το παρόν και τις αισθήσεις του.

Μικρές ιστορίες από ένα Google Form

Σκεπτόμενη όλα αυτά, αναρωτήθηκα πώς βιώνει ο κόσμος το οικονομικό άγχος μέσα στη θεραπεία κι έτσι δημιούργησα ένα ανώνυμο ερωτηματολόγιο.

Αυτό που ακούγεται στους στίχους, επιβεβαιώνεται και στις ανώνυμες απαντήσεις του ερωτηματολογίου. Πάνω από το 75% των ερωτηθέντων δηλώνει πως αναφέρεται στην ψυχοθεραπεία σχετικά με το οικονομικό του/της άγχος.

Από την ανάλυση των 48 ανώνυμων απαντήσεων προκύπτει μια καθαρή εικόνα: το οικονομικό άγχος δεν βιώνεται ως μια περιστασιακή ανησυχία, αλλά ως διαρκής ψυχική πίεση. Σχεδόν 9 στους 10 συμμετέχοντες δηλώνουν ότι τους επηρεάζει σε σημαντικό ή πολύ μεγάλο βαθμό, με συχνότερες εκδηλώσεις την ένταση, τον φόβο αποτυχίας, τη θλίψη, τον θυμό και την εσωστρέφεια.

Αρκετοί περιγράφουν σπασμωδικές επαγγελματικές επιλογές, υπερ-εργασία ή «θυσίες» που έρχονται σε σύγκρουση με τα προσωπικά τους θέλω, ενώ περίπου 1 στους 6 αναφέρει εκτόνωση μέσω φαγητού ή περιοριστικών συμπεριφορών.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι ότι σε ορισμένες απαντήσεις το οικονομικό άγχος συνδέεται με μείωση της αυτοαξίας («νιώθω άχρηστος», «δεν αξίζω όταν δεν έχω χρήματα»), δείχνοντας ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο την επιβίωση αλλά και την ταυτότητα.

Παράλληλα, παρατηρείται μια ενεργή προσπάθεια ρύθμισης – μέσα από budgeting, συζήτηση, άσκηση, θεραπεία ή συλλογική δράση – γεγονός που υποδηλώνει ότι, παρότι η πίεση είναι έντονη, οι άνθρωποι δεν παραμένουν παθητικοί· αναζητούν τρόπους να διατηρήσουν έλεγχο, νόημα και αξιοπρέπεια μέσα σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας.

Ο ρόλος της Terrapin: θεραπεία με κοινωνική επίγνωση

Στον χώρο της Terrapin προσπαθούμε να δημιουργούμε έναν θεραπευτικό χώρο που δεν απομονώνει το άτομο από το κοινωνικό του πλαίσιο. Αναγνωρίζουμε ότι το οικονομικό άγχος και η αγωνία για το μέλλον δεν είναι απλώς προσωπικά ζητήματα, αλλά εμπειρίες που συνδέονται με ευρύτερες κοινωνικές δομές και προσδοκίες.

Η ψυχοθεραπεία δεν μπορεί να λύσει τις οικονομικές ανισότητες. Μπορεί όμως να προσφέρει έναν χώρο όπου το άτομο δεν χρειάζεται να απολογείται για το άγχος του. Έναν χώρο όπου μπορούμε να εξετάσουμε την εικόνα εαυτού, τη σύγκριση, την ενοχή, αλλά και να αναγνωρίσουμε ότι πολλά από αυτά δεν είναι προσωπικές αποτυχίες, αλλά κοινωνικές πιέσεις.

Ένα διαφορετικό μέλλον

Ίσως το πρώτο βήμα είναι να μιλήσουμε ανοιχτά για το οικονομικό άγχος — στη θεραπεία, στη μουσική, στις σχέσεις μας. Να αναγνωρίσουμε ότι το μέλλον δεν χρειάζεται να είναι μόνο μια λίστα στόχων και εισοδημάτων, αλλά και χώρος για νόημα, σύνδεση και φροντίδα.

Και ίσως, όταν κάποιος λέει «δεν έχω χώρο στο μυαλό μου για ηρεμία», να μπορούμε να απαντήσουμε:
«Ας βρούμε μαζί λίγο χώρο».