Kleptomani Nedir? Çalma Dürtüsü Neden Ortaya Çıkar?

Kleptomani yaşayan kişi, çaldığı nesneye ihtiyaç duymasa ya da onu satın alabilecek durumda olsa bile çalma isteğine karşı koyamayabilir.

Çalma dürtüsü öncesinde gerginlik ve huzursuzluk artabilir; davranış sırasında ya da sonrasında ise geçici bir rahatlama görülebilir. Buna karşın çalma eyleminin ardından çoğu zaman yoğun pişmanlık ve suçluluk yaşanır. Yaptıklarını telafi edebilmek için bazı kişiler yardım kuruluşlarına bağış yapmaya, eşyaları iade etmeye ya da parasını ödemeye çalışabilir.

Kleptomaniyi anlamak için kişinin çalma dürtüsünü hangi koşullarda yaşadığı ve bu dürtü karşısında neler hissettiği önemlidir. Çalma davranışının altında yatan nedenleri anlamak, kleptomaniyi benzer davranışlardan ayırt etmeye yardımcı olabilir. Yazının devamında kleptomani belirtilerini, nedenlerini, hırsızlıktan farkını ve tedavi seçeneklerini bulabilirsiniz.

Kleptomani Nedir?

Kleptomani, halk arasındaki adıyla çalma hastalığı, kişinin ihtiyacı olmamasına ve genellikle maddi değer taşımamasına rağmen nesneleri çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlandığı bir bozukluktur. İlk kez 19. yüzyılda Fransız psikiyatristler Esquirol ve Marc tarafından tanımlandığı, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı’nın ilk baskısına (DSM-I) ise bir tanı olarak değil tamamlayıcı bir terim olarak dahil edildiği bilinmektedir. Kleptomani DSM-II’de yer almasa da DSM-III’te başka yerde sınıflandırılmamış dürtü kontrol bozukluğu kategorisine yeniden alınmış, günümüzde de dürtü kontrol bozuklukları arasında yer almaktadır.

Kleptomani nadir rastlanan bir dürtü kontrol bozukluğudur. Bazı çalışmalar, genel nüfusta görülme sıklığının yaklaşık %0,6 olabileceğini düşündürmektedir. Ancak kişiler çoğunlukla hukuki sonuçlarla karşılaştıktan sonra yardım aradığı için gerçek yaygınlığın bundan farklı olup olmadığı hâlâ belirsizdir.

Kleptomanide çalma davranışı genellikle önceden planlanmış bir ihtiyaçtan ya da maddi kazanç elde etme isteğinden kaynaklanmaz. Kişi çalma dürtüsü ortaya çıktığında kendini gergin veya huzursuz hissedebilir. Nesneyi aldıktan sonra geçici bir rahatlama yaşasa da bu hissi suçluluk, utanç ya da pişmanlık izleyebilir.

Kleptomaniyi diğer çalma davranışlarından ayıran, kişinin tekrarlayıcı biçimde ortaya çıkan çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlanmasıdır. Maddi kazanç elde etmek, bir ihtiyacı karşılamak ya da intikam almak amacıyla yapılan çalma davranışları kleptomani ile aynı şekilde değerlendirilmez. Bununla birlikte kleptomani çalma davranışını haklı çıkarmaz; kişinin dürtüsünü kontrol etmekte zorlanması, bu davranışın başkalarına verebileceği zararı ve hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz. Çalma dürtüsünü kontrol edemediğinizi fark ederseniz davranışın tekrarlanmasını önlemek ve nedenlerini anlamak için bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önemlidir.

Kleptomani Belirtileri Nelerdir?

Kleptomani belirtilerinin başında kişinin çalma dürtüsüne tekrar tekrar karşı koyamaması gelir. Kişi çalmanın yanlış olduğunu ve kendisi için olumsuz sonuçlar doğurabileceğini bilmesine rağmen bu dürtüyü kontrol etmekte zorlanabilir. Kleptomanide eşyalar maddi kazanç elde etmek, bir ihtiyacı karşılamak, intikam almak ya da birine kendini kanıtlamak amacıyla çalınmaz; davranışın temelinde kişinin karşı koymakta zorlandığı güçlü bir dürtü bulunur. Bu nedenle çalınan eşyanın çoğu zaman maddi bir değeri olmayabilir ve kişi aynı eşyayı satın alabilecek durumda olsa bile çalabilir. Başlıca kleptomani belirtileri şunlardır:

• Çalma dürtüsüne karşı koyamama: Kişi, ihtiyacı olmayan ya da maddi değeri kendisi için önemli olmayan eşyaları çalma isteğini kontrol etmekte zorlanır. Eşyayı satın alabilecek durumda olsa bile çalabilir.
• Çalma öncesinde gerginlik ve kaygı: Çalma davranışından önce kişide giderek artan bir gerginlik, huzursuzluk ya da heyecan hissi ortaya çıkabilir.
• Çalma sırasında veya sonrasında rahatlama: Çalma sırasında ve hemen sonrasında haz, rahatlama ya da tatmin duygusu yaşanabilir.
• Suçluluk ve pişmanlık: Rahatlama geçince suçluluk, utanç, pişmanlık, kendine yönelik olumsuz duygular ya da yakalanma korkusu görülebilir.
• Çalınan eşyaları saklama veya geri bırakma: Kişi, suçluluk ve pişmanlık gibi duyguların da etkisiyle çaldığı eşyaları kullanmak yerine saklayabilir, başkasına verebilir, bağışlayabilir ya da gizlice geri bırakabilir. Daha nadir durumlarda eşyaları biriktirebilir ya da geri götürerek ücretini ödeyebilir.
• Davranışın tekrarlanması: Çalma dürtüsü zaman içinde yeniden ortaya çıkabilir. Dürtünün sıklığı ve yoğunluğu değişse de kişi benzer davranışları tekrarlayabilir.
• Davranışı gizleme: Kişi yaşadıklarını çevresinden saklamaya çalışabilir. Çalma atakları çoğunlukla aniden ve önceden planlanmadan gerçekleşir.

Kleptomani belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir. Çalma davranışının görülmesi tek başına kleptomani tanısı koymak için yeterli değildir. Davranışın hangi nedenlerle ortaya çıktığı, kişinin yaşadığı dürtüler ve davranış öncesinde, sırasında ve sonrasında hissettikleri ancak bir uzman tarafından değerlendirilebilir.

Kleptomanide Çalma Dürtüsü Nasıl Hissedilir?

Kleptomanide çalma dürtüsü, kişinin bir eşyayı alma isteğine karşı koymakta zorlanmasıyla ortaya çıkar. Beyinde düşüncelerin davranışa dönüşmesini ve dürtülerin kontrol edilmesini sağlayan farklı bölgeler birlikte çalışır. Kişi, çalmanın yanlış olduğunu bilse de bu isteğe karşı koymakta zorlanabilir.

Çalma dürtüsü genellikle gerginlik ve huzursuzluk hissiyle birlikte ortaya çıkar. Kişi çalma davranışını gerçekleştirmeden rahatlamakta zorlanabilir ve huzursuzluğu sürebilir. Eylemin ardından kısa süreli de olsa tatmin, zevk ve rahatlama yaşanabilir. Ancak bu rahatlama genellikle uzun sürmez; yerini suçluluk, utanç, pişmanlık ya da yakalanma korkusu alabilir. Bir süre sonra dürtünün yeniden ortaya çıkması aynı döngünün tekrarlanmasına neden olabilir.

Dürtü her zaman aynı yoğunlukta yaşanmaz. Bazı dönemlerde daha sık ya da güçlü hissedilebilirken bazı dönemlerde hafifleyebilir.

Kleptomani ile Hırsızlık Arasındaki Fark Nedir?

Kleptomani ile hırsızlık arasındaki temel fark, çalma davranışının ardındaki amaç ve kişinin bu davranış üzerindeki kontrolüdür. Hırsızlık genellikle maddi kazanç elde etmek, bir ihtiyacı karşılamak ya da belirli bir amaca ulaşmak için yapılır. Kleptomanide ise kişi, ihtiyacı olmayan ve çoğu zaman maddi değerini önemsemediği eşyaları çalma dürtüsüne karşı koymakta zorlanır; eşyayı satın alabilecek durumda olsa bile çalabilir.

Kleptomanide çalma davranışı çoğunlukla önceden planlanmadan gerçekleşir; hırsızlıkta ise belirli bir çıkar sağlamak amacıyla hareket edilir. Yine de bir kişinin ihtiyacı olmayan bir eşyayı çalması ya da davranışından sonra pişmanlık duyması tek başına kleptomani tanısı için yeterli değildir, çünkü bazı hırsızlık vakalarından sonra da pişmanlık yaşanabilir. Tanı konurken çalma dürtüsünün tekrarlanması, kişinin bu dürtüye karşı koymakta yaşadığı güçlük ve davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı birlikte değerlendirilir. Bu nedenle kleptomani ile hırsızlık arasındaki ayrım ancak bir ruh sağlığı uzmanının değerlendirmesiyle yapılabilir.

Kleptomani Neden Olur?

Kleptomaninin nedenleri henüz tam olarak bilinmemektedir. Bazı çalışmalar, beyindeki dürtü kontrolü ve ödül mekanizmasıyla ilişkili süreçlerin çalma davranışında rolü olabileceğini düşündürmektedir. Bunun yanı sıra serotonin ve dopamin gibi sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan kimyasalların işleyişindeki farklılıklar da olası nedenler arasında gösterilir. Ancak bu etkenlerin kleptomaniye nasıl yol açtığını açıklamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.

Başlıca olası nedenler ve risk faktörleri şöyle sıralanabilir:

• Beyin kimyasallarındaki farklılıklar: Beyinde sinir hücreleri arasındaki iletişimi sağlayan serotonin ve dopamin gibi nörotransmitterler duygu durumunun, dürtülerin ve ödül hissinin düzenlenmesinde rol oynar. Bu kimyasalların işleyişindeki farklılıklar çalma dürtüsünü kontrol etmeyi zorlaştırabilir.
• Dürtü kontrolüyle ilişkili beyin bölgelerindeki farklılıklar: Bazı araştırmalar, kleptomani yaşayan kişilerde dürtüleri kontrol etme ve davranışları engelleme süreçlerinde rol oynayan beyin bölgelerinin işleyişinde farklılıklar olabileceğini düşündürmektedir.
• Öğrenilmiş davranışlar: Çalma davranışının ardından hissedilen geçici rahatlama, benzer davranışların tekrarlanmasını kolaylaştırabilir. Zamanla bu rahatlamanın pekiştirdiği bir davranış döngüsü oluşabilir ve kişi çalma dürtüsüne karşı koymakta daha fazla zorlanabilir.
• Beynin opioid sistemi: Beyindeki opioid sistemi, haz ve ödül süreçlerinin yanı sıra bazı dürtülerin düzenlenmesinde de rol oynar. Bu sistemdeki farklılıklar kleptomani riskiyle ilişkili olabilir.

Sayılanlara ek olarak kleptomani bazı durumlarda çeşitli obsesif ve davranışsal bozukluklar ile birlikte ya da onların belirtisi olarak da ortaya çıkabilir. Kleptomani yaşayan kişilerde depresyon, kaygı bozuklukları, yeme bozuklukları ve madde kullanım bozuklukları gibi başka ruh sağlığı sorunları da görülebilir.

Kleptomani Hangi Ruhsal Durumlarla Birlikte Görülebilir?

Kleptomani yaşayan kişilerde depresyon, kaygı bozuklukları ve madde kullanım bozuklukları gibi farklı ruh sağlığı sorunlarının görülme riskinin daha yüksek olabileceğini gösteren bazı çalışmalar bulunmaktadır. Ancak bu sorunların kleptomaniyle birlikte görülmesinden yola çıkarak birinin diğerine doğrudan neden olduğunu söylemek doğru değildir. Kleptomaniyle birlikte görülebilen başlıca ruhsal durumlar şunlardır:

• Duygu durum bozuklukları: Kleptomani yaşayan kişilerde depresyon gibi duygu durum bozukluklarına da rastlanabilir.
• Kaygı bozuklukları: Kaygı bozuklukları da kleptomaniye eşlik edebilir. Kaygı ve gerginlik kişinin yaşadığı sıkıntıyı artırabilir; ancak bu duyguların doğrudan çalma dürtüsüne neden olduğunu gösteren yeterli çalışma yoktur.
• Madde kullanım bozuklukları: Kleptomani yaşayan kişilerde alkol ve diğer maddelerin kullanımıyla ilgili sorunlar da görülebilir. Çalma davranışının ardından hissedilen geçici rahatlama ile bağımlılık davranışlarında görülen ödül arayışı arasında bazı benzerlikler bulunabilir.
• Dürtü kontrolüyle ilgili sorunlar: Kleptomani yaşayan kişilerde dürtüsellik daha belirgin olabilir. Ancak dürtüselliğin tek başına görülmesi kleptomani tanısı için yeterli değildir.

Kleptomaniyle birlikte başka ruhsal sorunların da görülmesi, belirtilerin bir bütün olarak ele alınmasını gerektirir. Bu sorunların hangisinin önce ortaya çıktığı ya da birbirini nasıl etkilediği her zaman net değildir. Bu nedenle kleptomani değerlendirilirken kişinin genel ruh sağlığının da göz önünde bulundurulması önemlidir.

Kleptomani Nasıl Tedavi Edilir?

Kleptomani tedavisinde kişinin yaşadığı belirtiler, çalma dürtüsünü kontrol etmekte ne kadar zorlandığı ve eşlik eden ruhsal sorunlar göz önünde bulundurulur. Tedavide temel amaç, kişinin çalma isteğini tetikleyen durumları fark etmesine ve bu dürtüyle başa çıkmasına yardımcı olmaktır. Bu süreçte psikoterapiden yararlanılabilir; ilaç tedavisinin gerekip gerekmediğini ise psikiyatrist değerlendirir.

Psikoterapi, kişinin çalma isteğinin hangi durumlarda ortaya çıktığını anlamasına ve bu istek karşısında farklı tepkiler geliştirmesine yardımcı olabilir. Özellikle bilişsel davranışçı terapi, kişinin düşünce ve davranışları arasındaki ilişkiyi fark etmesini ve dürtülerini kontrol etmek için yeni yöntemler öğrenmesini destekleyebilir. Terapi sürecinde çalma isteğini artıran durumlar üzerinde durulabilir ve dürtüyü kontrol etmeye yönelik yöntemler çalışılabilir.

Kleptomani tedavisinde iyileşme süreci kişiden kişiye değişebilir. Çalma dürtüsü zaman zaman yeniden ortaya çıkabilir; bu durum kişinin tedaviden yarar görmediği anlamına gelmez.

Çalma Dürtüsü İçin Ne Zaman Destek Alınmalı?

İhtiyacınız olmadığı ya da maddi değeri bulunmadığı hâlde bir şeyleri çalma isteğine karşı koymakta zorlanıyorsanız ve bu durum sık sık tekrarlanıyorsa profesyonel destek almak faydalı olabilir. Aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanına başvurmak önemlidir:

• Çalma isteği sık sık ortaya çıkıyor ve kontrol etmek zorlaşıyorsa
• Çalma davranışından önce yoğun bir gerginlik, sonrasında ise rahatlama hissediliyorsa
• Davranışın ardından suçluluk, pişmanlık ya da yakalanma korkusu yaşanıyorsa
• Çalma davranışı tekrarlanıyor ve durdurmak zorlaşıyorsa
• Bu durum aile, arkadaşlık ya da iş ilişkilerini olumsuz etkiliyorsa

Günlük hayatta başa çıkmakta zorlandığınız dürtüler varsa Terappin üzerinden bir uzman psikolog ile online görüşme planlayabilirsiniz.