Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir? Belirtileri, Türleri ve Başa Çıkma Yolları

Gün içinde aklınıza istemediğiniz bir düşüncenin gelmesi veya evden çıktıktan sonra kapıyı kilitleyip kilitlemediğinizi bir kez kontrol etmeniz tek başına OKB olduğu anlamına gelmez. Ancak aynı düşünceler tekrar tekrar zihninize geliyor, belirgin bir kaygı yaratıyor ve rahatlamak için belirli davranışları veya zihinsel ritüelleri tekrarlama ihtiyacı duyuyorsanız günlük yaşamınız giderek zorlaşabilir.

Obsesif kompulsif bozukluk yalnızca temizlik veya düzen takıntısından ibaret değildir. Kirlenme korkusundan zarar verme düşüncelerine, sürekli kontrol etmekten zihinsel olarak saymaya kadar farklı obsesyon ve kompulsiyon örüntüleri görülebilir. Bu nedenle OKB'yi yalnızca dışarıdan görülebilen davranışlarla değerlendirmek doğru değildir.

Öne Çıkanlar

• OKB yalnızca temizlik veya düzen takıntısıyla sınırlı değildir.
• Obsesyon, kişinin zihnine istemeden gelen ve rahatsızlık yaratan düşünce, görüntü veya dürtüleri ifade eder.
• Kompulsiyon, obsesyonların yarattığı sıkıntıyı azaltmak veya korkulan bir durumun gerçekleşmesini önlemek amacıyla tekrarlanan davranış veya zihinsel eylemlerdir.
• OKB belirtileri kişiden kişiye farklılık gösterebilir ve günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebilir.
• OKB nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte genetik, biyolojik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülür.
• OKB tedavisinde özellikle bilişsel davranışçı terapi ve ERP'den yararlanılabilir.

Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB) Nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk obsesyonların, kompulsiyonların veya her ikisinin bir arada görülebildiği bir ruh sağlığı bozukluğudur. Obsesyonlar istemsiz biçimde tekrar eden ve kişide rahatsızlık yaratan düşünce, görüntü veya dürtülerdir. Kompulsiyonlar ise kişinin bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak veya korktuğu bir durumun gerçekleşmesini önlemek amacıyla tekrar tekrar yaptığı davranışlar veya zihinsel eylemlerdir.

Örneğin mikrop kapmaktan yoğun biçimde korkan bir kişi ellerini tekrar tekrar yıkayabilir. Ocağın açık kaldığı düşüncesinden rahatsız olan bir kişi ise evden çıkmadan önce ocağı defalarca kontrol edebilir. Bu davranışlar kısa süreli bir rahatlama sağlasa da kaygının yeniden ortaya çıkmasıyla aynı döngü tekrarlanabilir.

Takıntı hastalığı olarak da bilinen OKB'nin şiddeti kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişiler belirtilerinin aşırı olduğunu fark ederken bazı kişiler düşüncelerinin ve davranışlarının gerçekçi olduğuna daha fazla inanabilir. Obsesyon ve kompulsiyonların çok fazla zaman alması, belirgin sıkıntıya neden olması veya kişinin günlük yaşamını etkilemesi klinik değerlendirme açısından önemlidir.

Obsesyon Nedir?

Obsesyon kişinin zihnine istemeden giren, tekrarlayan ve belirgin bir kaygı ya da rahatsızlık yaratan düşünce, görüntü veya dürtülerdir. Bu düşünceler kişi tarafından anlamsız ya da aşırı olarak değerlendirilebilir ancak yine de zihinden atılması son derece güçtür. Obsesyon kişide yoğun bir iç sıkıntısına yol açar ve bu sıkıntıyı hafifletmek için genellikle bir davranış ya da zihinsel eylem tetiklenir. Örneğin kirlenme korkusu, zarar verme düşünceleri ya da simetri ve düzene yönelik takıntılar sık görülen obsesyon biçimleri arasındadır.

Bu düşünceler kişinin kendi değerleriyle çeliştiği için derin bir suçluluk ya da utanç duygusuna da zemin hazırlayabilir. Obsesyonların en belirgin özelliklerinden biri ego-distonik nitelik taşımasıdır yani kişi bu düşünceleri benimsemez, aksine onlardan rahatsızlık duyar. Düşüncenin içeriği ne kadar rahatsız edici olursa, zihinde o kadar güçlü bir yer edinme eğilimi gösterebilir. Bu durum, obsesif kompulsif bozukluk yaşayan kişiler için oldukça yıpratıcı bir döngü oluşturabilir.

Kompulsiyon Nedir?

Kompulsiyon, obsesyonlardan kaynaklanan kaygıyı azaltmak amacıyla kişinin tekrar tekrar yaptığı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Bu davranışlar kişi tarafından bilinçli olarak gerçekleştirilir ancak çoğu zaman durdurulamaz bir zorunluluk hissiyle ortaya çıkar. Elleri yıkamak, kontrol etmek, saymak ya da zihinsel olarak dua etmek bu eylemlere örnek gösterilebilir. Zihinsel nitelikteki kompulsiyonlar ise dışarıdan gözlemlenemediği için çoğu zaman fark edilmesi daha güç bir tablo oluşturur.

Kompulsiyonlar genellikle kısa süreli rahatlama sağlar. Ancak kişi kaygı hissettiğinde aynı davranışı yeniden gerçekleştirdiği için zaman içerisinde obsesyon ve kompulsiyon döngüsü devam edebilir.

OKB Belirtileri Nelerdir?

OKB belirtileri obsesyonlar ve kompulsiyonlar şeklinde görülebilir. Bazı kişilerde her ikisi de belirginken bazı kişilerde özellikle zihinsel kompulsiyonların fark edilmesi daha zor olabilir.

Sık görülen OKB belirtilerinden bazıları şunlardır:

• Kirlenme veya mikrop kapma korkusu nedeniyle aşırı temizlik yapma,
• Kapı, ocak veya elektrikli cihazları tekrar tekrar kontrol etme,
• Eşyaların belirli bir düzende veya simetrik olması gerektiğini hissetme,
• Kendine veya başkasına zarar vermeyle ilgili istenmeyen düşünceler,
• Cinsel, dini veya ahlaki konularla ilgili rahatsız edici düşünceler,
• Belirli sayıları veya kelimeleri zihinsel olarak tekrar etme,
• Tekrar tekrar dua etme veya düşünceleri nötralize etmeye çalışma,
• Aynı konu hakkında sürekli güvence isteme,
• Bir davranışı "tam doğru" hissedene kadar tekrar etme.

OKB belirtileri zaman içerisinde artıp azalabilir. Özellikle yoğun stres dönemlerinde belirtiler daha belirgin hale gelebilir. Kişinin ritüelleri gizlemeye çalışması veya kompulsiyonların yalnızca zihinsel olması nedeniyle çevresindeki kişiler OKB belirtilerini her zaman fark etmeyebilir.

OKB Nasıl Anlaşılır?

OKB değerlendirilirken kişinin obsesyonları, kompulsiyonları, bu belirtilerin ne kadar zaman aldığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği birlikte ele alınır. DSM-5-TR ölçütlerine göre obsesyonların, kompulsiyonların veya her ikisinin bulunmasının yanı sıra bu belirtilerin belirgin sıkıntıya neden olması, günlük işlevselliği etkilemesi veya çok fazla zaman alması önemlidir.

Değerlendirme sırasında düşüncelerin ne sıklıkla ortaya çıktığı, kişinin bunlara nasıl tepki verdiği ve kaygıyı azaltmak için tekrarladığı davranış veya zihinsel ritüeller olup olmadığı incelenebilir. Belirtilerin başka bir sağlık sorunu, kullanılan bir madde veya farklı bir ruh sağlığı bozukluğuyla daha iyi açıklanıp açıklanmadığı da değerlendirilir.

OKB ile Takıntılı Olmak Aynı Şey midir?

Günlük dilde "takıntılıyım" ifadesi çoğu zaman bir konuya fazla odaklanmak anlamında kullanılır. Ancak bu durum takıntı hastalığı olarak da bilinen OKB'den farklıdır. OKB'de obsesyonlar kişinin istemediği, ego-distonik düşüncelerdir yani kişinin değerleriyle çelişir ve derin bir rahatsızlık yaratır. Bir hobiye ya da konuya aşırı ilgi duymak ise ego-sintonik bir durumdur. Kişi bu ilgiden genellikle zevk alır.

Günlük kullanımda "takıntı" kelimesi oldukça geniş anlamda kulanılır. Bir dizi izlemeye aşırı düşkünlükten tutun belirli bir kişiyle sürekli ilgilenmeye kadar pek çok durumu tanımlamak için başvurulabilir. Oysa OKB'deki obsesyonlar, kişinin aktif olarak uzaklaşmaya çalıştığı, zihne zorla giren ve kontrol edilemeyen düşüncelerdir. Kişi bu düşünceleri istemez; aksine onlardan kurtulmak için yoğun çaba gösterir. Bu çaba ise beraberinde ciddi bir zihinsel yorgunluk getirebilir.

Bir diğer önemli fark günlük takıntıların işlevselliği genellikle bozmadığı, hatta bazen motive edici bir rol üstlendiğidir. OKB'de ise obsesyonlar kişinin dikkatini dağıtır, karar verme sürecini zorlaştırır ve zamanla sosyal ya da mesleki alanlarda işlev kaybına yol açabilir. Bu nedenle bir düşüncenin ne sıklıkta geldiği kadar, kişide nasıl bir his bıraktığı da klinisyenler açısından değerlendirmeye alınan önemli bir ölçüttür.

OKB ile Mükemmeliyetçilik Arasındaki Fark Nedir?

Mükemmeliyetçi bir kişi yaptığı işin hatasız olmasını isteyebilir, kendisine yüksek standartlar koyabilir veya ayrıntılara fazla önem verebilir. Bu özellikler her zaman obsesyon ve kompulsiyonlarla ilişkili değildir.

OKB'de ise kişi istemediği bir düşüncenin yarattığı rahatsızlığı azaltmak veya bir şeyin “doğru” olduğundan emin olmak için belirli davranışları tekrarlama ihtiyacı hissedebilir. Örneğin bir metni daha iyi olması için birkaç kez kontrol etmek mükemmeliyetçilikle ilişkili olabilirken aynı metni hata yapmış olma kaygısı nedeniyle defalarca okuyup bir türlü tamamlayamamak kompulsif bir örüntünün parçası olabilir.

Ayrıca tüm OKB belirtileri mükemmellik veya düzen isteğiyle ilişkili değildir. Kirlenme, zarar verme, dini veya cinsel içerikli obsesyonlar gibi pek çok farklı tema görülebilir.

OKB Türleri Nelerdir?

OKB türleri ifadesi günlük kullanımda farklı obsesyon ve kompulsiyon temalarını ayırmak için kullanılsa da bunlar ayrı klinik tanılar değildir. Aynı kişide birden fazla tema görülebilir ve öne çıkan tema zaman içerisinde değişebilir.

Yaygın OKB temalarından bazıları şunlardır:

• Kirlenme ve temizlik: Kir, mikrop veya hastalık bulaşmasıyla ilgili obsesyonlara aşırı yıkama ve temizlik kompulsiyonları eşlik edebilir.
• Kontrol etme: Kapının kilitli olmadığı, ocağın açık kaldığı veya birine zarar verilmiş olabileceği düşüncesi tekrar tekrar kontrol etmeye neden olabilir.
• Simetri ve tam doğru hissetme: Eşyaların belirli bir düzende olması veya davranışların belirli bir şekilde yapılması gerektiğine dair yoğun bir ihtiyaç görülebilir.
• Zarar verme obsesyonları: Kişinin kendisine veya başkasına zarar verebileceğine ilişkin istemsiz ve rahatsız edici düşünceler ortaya çıkabilir.
• Dini veya ahlaki obsesyonlar: Günah işleme, ahlaki açıdan yanlış davranma veya yanlış bir düşünceye sahip olma konusunda yoğun kaygı yaşanabilir.
• Cinsel içerikli obsesyonlar: Kişinin istemediği ve değerleriyle çelişen cinsel düşünce veya görüntüler tekrar tekrar zihne gelebilir.

Biriktirme davranışı bazı OKB hastalarında görülebilse de biriktirme bozukluğu, güncel tanı sistemlerinde OKB'nin bir alt türü değil ayrı bir bozukluk olarak değerlendirilir.

Saf Obsesyonel OKB (Pure O) Nedir?

Saf obsesyonel OKB, günlük kullanımda “Pure O” olarak adlandırılan ve dışarıdan fark edilebilen kompulsiyonların daha az belirgin olduğu OKB örüntülerini anlatmak için kullanılan bir ifadedir. Bu kişilerde dışarıdan görülebilen ritüeller yerine zihinsel kompulsiyonlar ön planda olabilir. Kişi bir düşüncenin ne anlama geldiğini tekrar tekrar analiz edebilir, geçmişte yaşanan bir olayı zihninde gözden geçirebilir, kendisine güvence vermeye çalışabilir, belirli kelimeleri tekrar edebilir veya rahatsız edici düşünceyi başka bir düşünceyle nötralize etmeye çalışabilir.

Zarar verme, dini veya ahlaki konular, cinsel içerikli istenmeyen düşünceler ve ilişkiyle ilgili yoğun şüpheler bu örüntüde görülebilen obsesyon temaları arasındadır. Kompulsiyonların zihinsel olması, kişinin yaşadığı döngünün dışarıdan fark edilmesini zorlaştırabilir.

OKB Neden Olur?

OKB nedenleri henüz tam olarak bilinmemektedir. Araştırmalar genetik özelliklerin, beynin belirli bölgeleri ve sinir devrelerindeki işleyiş farklılıklarının ve çevresel etkenlerin birlikte rol oynayabileceğini gösterir.

Ailesinde obsesif kompulsif bozukluk bulunan kişilerde OKB görülme riskinin daha yüksek olması genetik faktörlerin etkisine işaret eder. Bununla birlikte genetik yatkınlık tek başına kişide OKB gelişeceği anlamına gelmez.

Stresli veya travmatik yaşam olayları da bazı kişilerde belirtilerin ortaya çıkmasına veya mevcut OKB belirtilerinin şiddetlenmesine katkıda bulunabilir. Ancak tek bir yaşam olayını OKB'nin doğrudan nedeni olarak göstermek doğru değildir.

OKB Günlük Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?

OKB özellikle obsesyonların ve kompulsiyonların çok fazla zaman alması durumunda günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebilir. Kişi evden çıkmadan önce uzun süre kontrol yapmak, gün içerisinde tekrar tekrar temizlik yapmak veya zihinsel ritüellerle saatler geçirmek zorunda hissedebilir. Bu durum işe veya okula zamanında yetişmeyi, görevleri tamamlamayı ve sosyal ilişkilere zaman ayırmayı zorlaştırabilir. Bazı kişiler obsesyonlarının içeriğinden utandıkları veya ritüellerinin fark edilmesini istemedikleri için çevrelerinden uzaklaşabilir.

Takıntı hastalığı aynı zamanda yakın ilişkileri de etkileyebilir. Örneğin tekrar tekrar güvence istemek veya yakınlarından belirli ritüellere katılmalarını beklemek ilişkilerde zorlanmaya neden olabilir. OKB'ye bazı kişilerde depresyon veya anksiyete gibi başka ruh sağlığı sorunları da eşlik edebilir.

OKB Nasıl Tedavi Edilir?

OKB tedavisi, belirtilerin şiddetine ve kişinin ihtiyaçlarına göre psikoterapi, ilaç tedavisi veya her ikisinin birlikte uygulanmasını içerebilir. Psikoterapide en fazla kanıta sahip yaklaşımlardan biri bilişsel davranışçı terapinin bir yöntemi olan maruz bırakma ve tepki önleme (ERP) terapisidir.

ERP sırasında kişi, obsesyonlarını tetikleyen durumlarla güvenli ve aşamalı biçimde karşılaşırken kompulsiyon gerçekleştirmeden kaygıyla başa çıkmayı öğrenir. Örneğin kirlenme obsesyonu olan bir kişi terapist eşliğinde kaygı yaratan bir durumla aşamalı olarak karşılaşabilir ve ardından tekrarlayan yıkama davranışını gerçekleştirmemek üzerinde çalışabilir.

Bazı kişilerde psikoterapiye ek olarak psikiyatrist tarafından ilaç tedavisi de planlanabilir. Uygulanacak OKB tedavisi belirtilerin şiddeti, günlük yaşam üzerindeki etkisi, kişinin yaşı ve daha önce uygulanan tedavilere verdiği yanıt dikkate alınarak belirlenir. Ayrıca depresyon gibi başka bir psikolojik sağlık sorunu bulunan kişilerde tedavi süreci bunu da dikkate alarak planlanır.

OKB'de Terapi Nasıl Yardımcı Olabilir?

OKB tedavisinde bilişsel davranışçı terapi ve özellikle ERP'den yararlanılabilir. Terapide kişi obsesyonlarının yarattığı kaygıyı hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine bu kaygıyla kompulsiyon gerçekleştirmeden kalmayı aşamalı olarak öğrenebilir.

Örneğin, sürekli kontrol etme ihtiyacı yaşayan bir kişi kontrolü tekrar etmek yerine ortaya çıkan belirsizlik ve kaygıyla kalmak üzerinde çalışabilir. Zamanla kompulsiyon gerçekleştirmeden de kaygının azalabildiğini deneyimlemek obsesyon-kompulsiyon döngüsünün zayıflamasına yardımcı olabilir. Bireysel terapi süreci kişinin yaşadığı obsesyon ve kompulsiyonlara, belirtilerin günlük yaşam üzerindeki etkisine ve terapi hedeflerine göre planlanabilir.

Takıntılı düşünceler veya tekrar etmek zorunda hissettiğiniz davranışlar günlük yaşamınızı zorlaştırıyorsa Terappin'deki uzman psikologların çalışma alanlarını inceleyebilirsiniz. İhtiyaçlarınıza uygun uzman psikolog desteği için randevu oluşturabilir ve seansınıza dilediğiniz yerden online katılabilirsiniz.

Sonuç

Obsesif kompulsif bozukluk, istemsiz ve tekrarlayan obsesyonlar ile bunların yarattığı sıkıntıyı azaltmaya yönelik kompulsiyonlarla karakterize bir ruh sağlığı bozukluğudur. Belirtiler yalnızca temizlik veya kontrol davranışlarıyla sınırlı değildir. Zihinsel ritüeller, zarar verme düşünceleri veya dini ve ahlaki kaygılar da OKB'nin bir parçası olabilir.

OKB tedavisi ile belirtilerin şiddeti ve günlük yaşam üzerindeki etkisi önemli ölçüde azaltılabilir. Özellikle obsesyonlar veya tekrarlayan davranışlar gününüzün önemli bir bölümünü almaya, işinizi, okulunuzu veya ilişkilerinizi etkilemeye başladıysa profesyonel değerlendirmeden yararlanabilirsiniz.