Antisosyal Kişilik Bozukluğu Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Antisosyal kişilik bozukluğu, başkalarının haklarını ve toplumsal sorumlulukları sürekli biçimde göz ardı eden düşünce ve davranış örüntüleriyle ilişkili bir kişilik bozukluğu türüdür. Aldatıcı davranışlar, dürtüsellik, sorumlulukları sürdürmekte güçlük ve verilen zararı önemsememe görülebilir.

Buradaki "antisosyal" sözcüğü yalnız kalmayı sevmek veya sosyal ortamlardan uzak durmak anlamına gelmez. Tek bir yalan, kural ihlali, öfke tepkisi ya da sorumsuz davranış da tanı için yeterli değildir. Değerlendirmede örüntünün uzun süredir devam etmesi ve yaşamın farklı alanlarına yayılması önem taşır.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Nedir?

Antisosyal kişilik bozukluğunda başkalarının sınırlarını, haklarını veya güvenliğini gözetmeyen davranışlar farklı ortamlarda tekrarlanabilir. Kişi kendi çıkarı için yalan söyleyebilir, sorumluluklarını yerine getirmeyebilir veya davranışlarının sonuçlarını küçümseyebilir. Ancak bu özelliklerin görünümü ve yoğunluğu herkeste aynı değildir.

Kişilerin doğru ile yanlışı ayırt edemediğini söylemek doğru olmaz. Toplumsal kuralları bilmelerine rağmen bu kuralları önemsemeyebilir veya davranışlarını haklı gösterebilirler. Empati kurmakta ve verdikleri zararla ilgili pişmanlık hissetmekte güçlük görülebilir.

Gündelik dilde kullanılan sosyopat sözcüğü resmi bir psikiyatrik tanı değildir. Bu ifade antisosyal kişilik bozukluğuyla eş anlamlı kabul edilmemeli ve kişileri etiketlemek amacıyla kullanılmamalıdır.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Belirtileri Nelerdir?

Antisosyal kişilik bozukluğunun genel belirtileri şunlardır:

• Kişisel çıkar için tekrar tekrar yalan söyleme veya başkalarını yanıltma
• Başkalarının sınırlarını ve haklarını önemsememe
• Sonuçları yeterince düşünmeden hareket etme
• Plan yapmakta veya verilen kararları sürdürmekte zorlanma
• İş, maddi yükümlülükler veya bakım sorumluluklarını yerine getirmeme
• Kendi güvenliğini ya da başkalarının güvenliğini riske atan davranışlar
• Zarar verici davranışları küçümseme veya haklı gösterme
• Sinirlilik, öfke kontrolü güçlüğü veya çatışmalı davranışlar
• Kalıcı ve karşılıklı ilişki kurmakta zorlanma

Madde kullanımı, travma, dürtü kontrolü sorunları ve başka ruhsal durumlar da benzer davranışlarla ilişkili olabilir. Bu nedenle belirtiler diğer olasılıklarla birlikte değerlendirilir.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Nedenleri Nelerdir?

Antisosyal kişilik bozukluğu nedenleri tek bir etkene indirgenemez. Genetik yatkınlık, mizaç özellikleri, beyin gelişimi ve çevresel deneyimlerin birlikte rol oynayabileceği düşünülür.

Çocukluk döneminde ihmal, istismar, tutarsız bakım, aile içi şiddet veya güvensiz yaşam koşulları riskle ilişkili olabilir. Erken yaşlarda başlayan davranım sorunları da değerlendirmede dikkate alınır. Ancak zorlayıcı çocukluk deneyimleri yaşayan veya davranım bozukluğu bulunan herkes yetişkinlikte antisosyal kişilik bozukluğu geliştirmez.

Belirli bir aile yapısını ya da ebeveyn tutumunu doğrudan neden olarak göstermek doğru değildir. Risk etkenleri yalnızca olasılığı etkiler ve tek başına sonucu belirlemez.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Nasıl Anlaşılır?

Antisosyal kişilik bozukluğunu anlamak için davranışların farklı ortamlarda tekrarlanıp tekrarlanmadığına bakılır. Örneğin iş yaşamındaki sorumsuzluğa yakın ilişkilerde sınır ihlalleri, maddi yükümlülükleri yerine getirmeme ve davranışların sonuçlarını küçümseme eşlik edebilir.

Öfke, yalan söyleme veya suça karışma bu tanıyla özdeş değildir. Tanı alan herkesin saldırgan olduğu ya da suç geçmişinin bulunduğu varsayılamaz.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Tanısı Nasıl Konur?

Antisosyal kişilik bozukluğu tanısı psikiyatrist veya bu alanda deneyimli ruh sağlığı uzmanı tarafından kapsamlı klinik değerlendirmeyle konur. Görüşmede kişinin düşünceleri, davranışları, ilişkileri, gelişim öyküsü, sağlık durumu ve günlük işlevleri ele alınır.

Tanı yetişkinlikte konur. Değerlendirme sırasında 15 yaşından önce görülen davranım sorunları araştırılabilir. Bununla birlikte çocukluk dönemindeki kural ihlalleri veya davranış güçlükleri tek başına yetişkinlik tanısı koydurmaz.

Madde kullanımı, bipolar bozukluk, travmayla ilişkili sorunlar, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ile diğer ruh sağlığı bozuklukları benzer davranışlara yol açabilir. Uzman bu olasılıkları ve belirtilerin hangi dönemlerde görüldüğünü birlikte değerlendirir. Kişinin izniyle yakınlarından alınan bilgiler, davranışların farklı ortamlardaki görünümünü anlamaya yardımcı olabilir.

Uzman Notu: Tanı sürecinde yalnızca hangi belirtilerin bulunduğuna bakılmaz. Davranışların başlangıcı, süresi, kişinin yaşamına etkisi ve başka bir durumla açıklanıp açıklanamayacağı birlikte incelenir. Tanı, kişiyi suçlu veya tehlikeli ilan eden bir etiket değildir.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Tedavisi Nasıl Yapılır?

Antisosyal kişilik bozukluğu tedavisi kişinin ihtiyaçlarına, değişime katılımına, davranışlarının sonuçlarına ve eşlik eden sorunlara göre planlanır. Tedavi zorlayıcı olabilir ancak bu durum destekten yararlanılamayacağı anlamına gelmez. Herkes için kesin veya kalıcı sonuç vadedilemez.

Psikoterapide dürtü kontrolü, öfke yönetimi, problem çözme, davranışların sonuçlarını değerlendirme ve sorumluluk alma üzerinde çalışılabilir. Bilişsel davranışçı yaklaşımlar veya zihinselleştirme temelli çalışmalar bazı kişiler için değerlendirilebilir. Uygulanacak yöntem uzmanın eğitimi ve kişinin ihtiyaçları doğrultusunda seçilir.

Tedavi sürecinde açık hedefler ve tutarlı sınırlar belirlemek önemlidir. İş, ilişki veya hukuk alanındaki sonuçların somut biçimde ele alınması kişinin davranışlarıyla sonuçları arasındaki bağlantıyı görmesini destekleyebilir. Düzenli katılım ve işbirliği ilerlemeyi etkileyebilir.

Antisosyal kişilik bozukluğunu doğrudan ortadan kaldıran özel bir ilaç bulunmaz. Depresyon, kaygı, madde kullanımı veya başka belirtiler eşlik ediyorsa psikiyatrist ilaç seçeneğini değerlendirebilir. İlaç kararı kişinin sağlık durumu, yarar beklentisi ve olası riskler dikkate alınarak verilmelidir.

Antisosyal Kişilik Bozukluğu Olan Birine Nasıl Yaklaşılmalı?

Yakınınıza kendi gözleminizle tanı koymak veya onu "sosyopat" olarak etiketlemek iletişimi zorlaştırabilir. Rahatsız olduğunuz davranışları kişiliğe yönelik suçlamalar yerine somut örneklerle ifade edebilirsiniz.

Yaklaşımınızda şu noktalara dikkat edebilirsiniz:

• Kabul etmediğiniz davranışları ve sınırlarınızı açık biçimde belirtin.
• Tehdit, hakaret veya maddi zarar karşısında tutarlı sonuçlar belirleyin.
• Yükselen bir tartışmayı sürdürmek yerine güvenli bir mesafe oluşturun.
• Kişinin davranışlarının sonuçlarını sürekli olarak üstlenmeyin.
• Verilen zararı gizlemeyin veya sorumluluğu onun yerine taşımayın.
• Aldatılma ya da maddi istismar riski varsa kişisel bilgilerinizi ve hesaplarınızı koruyun.
• Kendi ruhsal sağlığınız için profesyonel destek almayı değerlendirin.

Destekleyici olmak zarar verici davranışlara katlanmanız gerektiği anlamına gelmez. İlişkide tehdit, şiddet veya kontrol varsa önceliğiniz kendi güvenliğiniz olmalıdır. Kişiyi tek başınıza değiştirmeye çalışmak yerine sınırlarınızı koruyabilir ve profesyonel yardım önerebilirsiniz.

Ne Zaman Destek Alınmalıdır?

Şu durumlarda profesyonel değerlendirme alınabilir:

• Tekrarlayan davranışlar iş, eğitim veya ilişkilerde ciddi sorunlara yol açıyorsa
• Yalan söyleme, aldatma veya sınır ihlalleri kalıcı hale gelmişse
• Dürtüsel davranışlar kişinin veya başkalarının güvenliğini etkiliyorsa
• Öfke tepkileri ve çatışmalar giderek artıyorsa
• Alkol ya da madde kullanımı eşlik ediyorsa
• Kişi davranışları nedeniyle sürekli hukuki veya maddi sorun yaşıyorsa
• Yakınları kendini tehdit altında, kontrol edilmiş veya güvensiz hissediyorsa
• Kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi bulunuyorsa

Şiddet veya açık bir tehdit söz konusuysa 112 acil yardım hattını arayabilirsiniz. Acil risk bulunmadığında psikiyatristten veya kişilik bozuklukları alanında çalışan klinik psikologdan değerlendirme alınabilir.

Sonuç

Antisosyal kişilik bozukluğunun görünümü kişiden kişiye değişebilir. Değerlendirmede uzun süredir devam eden davranış örüntüleriyle bunların kişinin yaşamı ve çevresi üzerindeki etkileri birlikte ele alınır.

Bu özelliklerin sizin ya da yakınınızın yaşamını etkilediğini düşünüyorsanız Terappin üzerinden uzman klinik psikolog desteği alabilirsiniz. Gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesiyle birlikte yürütülen süreç, ihtiyaçların ve uygun tedavi hedeflerinin belirlenmesine yardımcı olabilir.