Şema Terapi Nedir, Nasıl Yapılır | Şema Terapi Teknikleri Nelerdir?

Yazan: Terappin | 14 Haziran 2022 tarihinde yayınlandı. 19 Ocak 2023 tarihinde güncellendi.

Yetişkinlik döneminde yaşadığınız psikolojik problemlerin, duygu durum değişkenliklerinin temelinin erken yaşlarınızda yaşadıklarınıza ve hatta yaşayamadıklarınıza dayandığını biliyor muydunuz? Peki, gelecekte yaşantınızı etkileyecek erken yaş deneyimlerinize teslim olmak zorunda olmadığınızın farkında mısınız? Şema terapi, günümüzde yaşadığınız çeşitli psikolojik sıkıntıların köklerine iniyor ve geçmişiniz üzerine çalışarak bugününüzü düzenlemenize yardımcı oluyor. Elbette şema terapiyi tek bir cümlede anlatmak, onun fonksiyonlarını ve önemini hafife almak olur. Geçmiş ve bugünün arasındaki bağın yanı sıra, şema terapi sayesinde bireylerin hayatında aydınlığa kavuşturulabilecek birçok unsur bulunmaktadır. Tam da bu sebeple bu yazımızda şema terapiyi baştan aşağı inceleyecek ve günümüzün problemlerini geçmiş ile tedavi etmenin yanı sıra, şema terapi yardımı ile bireylerin yaşantılarının hangi noktalarına dokunulabileceğini ve bu noktaların nasıl iyileştirilebileceğini hep birlikte keşfedeceğiz. Aşağıdaki listede gördüğünüz sorular, yazı boyunca yanıtlamaya çalışacağımız sorular olacak:

  • Şema Terapi Nedir?
  • Şema Terapi Nasıl İşler?
  • Şema Terapinin Amacı Nedir?
  • Çocukluktaki Temel Duygusal İhtiyaçlarımız Nelerdir?
  • Şemalar ve Şema Türleri Nelerdir?
  • Şemalar Hangi Başa Çıkma Mekanizmalarını Ortaya Çıkarır?
  • Şema Terapi Almak İstiyorum, Ne Yapmalıyım?
  • Şema Terapide Hangi Konseptler Mevcuttur?
  • Şema Terapide Hangi Teknikler Kullanılır?
  • Şema Terapinin Zayıf Yönleri Var Mıdır, Varsa Nelerdir?

 

Şema Terapi Nedir? 

Şema terapi, Amerikalı psikolog Jeffrey Young tarafından geliştirilmiş olan bütüncül bir psikoterapi türüdür. Şema terapinin bütüncüllüğü; psikanaliz, bilişsel davranışçı terapi (BDT), bağlanma terapisi ve duygu odaklı terapi gibi çeşitli unsurları içerisinde barındırmasından gelir. Az önce şema terapi içerisinde yer aldığını söylediğimiz tekniklerin aksine şema terapi, daha yeni keşfedilmiş ve uygulanmakta olan bir terapi yöntemidir.

 

Şema Terapi Nasıl İşler? 

Şema terapiyi anlamak için öncelikle şemaları anlamak gerekir. Şemalar, çocukken duygusal ihtiyaçları karşılanmayan bireylerin yarattığı ve bireye faydası olmayan kalıplara verilen isimdir. Bu şemalar, üzerine gidilmediği takdirde bireyin yaşantısını olumsuz yönde etkiler. Örneğin, sağlıksız başa çıkma mekanizmalarına başvuran veya sağlıksız davranışlar sergileyerek sosyal yaşantısını zora sokan bir bireyin bu probleminin kaynağında şemalar olabilir. Şema terapi, bireyin alanında uzman bir terapist eşliğinde bu şemaları keşfettiği ve anladığı bir yolculuktur.

 

Şema Terapinin Amacı Nedir? 

İlk başlarda şema terapinin amacı; borderline ve narsisistik kişilik bozukluklarını tedavi etmek olduğunu söyleyebiliriz. Günümüzde ise şema terapinin bu iki kişilik bozukluğuna çözüm aramanın ötesinde, her bir bireyin duygusal ihtiyaçlarını sağlıklı yollardan nasıl karşılayabileceğini öğretmek gibi bir misyon edindiğini de görmek mümkün. Bugün; çocukluk travmaları, yeme bozuklukları, çift çalışmaları, kronik depresyon, madde kullanımı gibi kimi durumda şema terapiye başvurulduğunu bilmekteyiz. Şema terapinin tüm amaçlarını listeleştirmek istersek, listemiz şu şekilde görünür:

  • Şemaları tespit edip onları iyileştirmeye başlamak
  • Duygusal ihtiyaçların önüne geçen başa çıkma mekanizmalarının belirlenmesi
  • Şemaların oluşumuna yol açan duygusal ve davranışsal örüntüleri değiştirmek
  • Temel duygusal ihtiyaçların nasıl sağlıklı ve uyumsal şekilde karşılanabileceğini öğrenmek
  • Kimi ihtiyaçlar giderilemediğinde yaşanan sıkıntı ve stres ile nasıl sağlıklı şekilde baş edilebileceğini öğrenmek

 

Çocukluktaki Temel Duygusal İhtiyaçlarımız Nelerdir? 

Şema terapinin en önemli özelliklerinin başında, bireyin erken yaşlarına (yani çocukluk yaşlarına) inerek bugünün problemlerinin kaynağını erken yaşlarda aramak geldiğini söylemiştik. Çocukluktaki temel duygusal ihtiyaçlarımızın karşılanıp karşılanmaması şema terapi için bu denli önemliyken, bir çocuğun temel ihtiyaçlarının neler olduğunu sizlere bir liste halinde iletmek istedik:

  • Oyun oynama yetisi ve spontane yaşayabilme hali
  • Güvenli, yaşa uygun sınırlar
  • Güvenlik duygusu ve başkalarıyla güvenli ilişkiler kurabilme
  • Nasıl hissettiğini ifade edebilme ve başkalarından neye ihtiyaç duyduğunu dile getirebilme özgürlüğü
  • Öz kimlik ve özerklik hissi

 

Bunun yanı sıra, şema gelişiminde aşağıda bahsini geçireceğimiz 4 maddenin de etkili olduğunu söyleyebiliriz. Bunlar:

  • Karşılanmamış İhtiyaçlar: Çocuklukta size bakmakla yükümlü yetişkinlerin duygusal ihtiyaçlarınızı karşılayamamış, size yeterince şefkat göstermemiş olması.
  • Travmatizasyon ve Mağduriyet: Yaşanılan taciz, istismar vb. travmalar.
  • Sınırların Eksikliği: Ebeveynlerin uygun sınırları koyamaması durumu. Ebeveynin aşırı korumacı, ilgili veya ilgisiz olması; sınır eksikliğine işarettir.
  • Seçici Ödeşleştirme ve İçselleştirme: Çocukların ebeveynlerin bazı davranışlarını özümsemesi hali. Özümsenen davranışlardan kimileri ile özdeşleşen çocuklar kimilerini ise içselleştirebilir. Bu davranışların hepsi şemaya dönüşmek zorunda olmasa da içlerinde şemaya dönüşenler de olabilmektedir.

 

Şemalar ve Şema Türleri Nelerdir? 

Şema terapinin işleyişini anlatırken şemaların ne olduğuna değinmiştik; ancak hem şema terapi nedir sorusunu cevaplamada hem de şema terapinin özünde şemaların başrol olmasından ötürü onlara dair daha detaylı bir anlatıya yer vermek istiyoruz. Şemaları, tekrar, daha detaylı şekilde ve maddeler halinde tanıyalım:

Şema,

  • Genellikle erken yaşlarda (çocukluk döneminde) gelişme eğilimindedir.
  • Değişime karşı dirençlidir, kolay kolay değişmez.
  • Kontrol edilemediği, yönetilemediği takdirde sağlıksız etkileşimlerle pekişerek olumsuz kalıpların ortaya çıkmasına yol açabilir.
  • Duygu durumundaki sıkıntı halini önlemek amacıyla bireyin gerek düşüncelerini gerek eylemlerini olumsuz yönde etkiler. Etkinin olumsuz olmasının nedeni, daha önce de belirttiğimiz gibi, sağlıksız başa çıkma mekanizmaları ve davranışlar yaratmasıdır.
  • Bireylerde birden fazla gelişebilir.

 

Şema türlerine geldiğimizde, uzmanların 18 temel şema türünden bahsettiğini; fakat bu 18 farklı türün 5 kategoriden ve alandan birine dahil olduğunu biliyoruz:

  1. Kopukluk ve Reddedilme (Birinci Alan): Sağlıklı ilişkiler geliştirmeye engel olan şemaları içerir.
  2. Kusurlu Özerklik ve Performans (İkinci Alan): Güçlü bir benlik duygusu geliştirmenin ve yetişkinlik döneminde yetişkin kimliği ile işlev görmenin zorlaşmasına neden olan şemaları içerir.
  3. Kusurlu Sınırlar (Üçüncü Alan): Bireyin kendini kontrol etmesini ve sınırlara saygı göstermesini olumsuz yönde etkileyen şemaları içerir.
  4. Başkalarına Dönük Olma (Dördüncü Alan): Başkalarının ihtiyaçları ile kendi ihtiyaçlarınıza kıyasla daha ilgili olmanıza yol açan şemaları içerir.
  5. Aşırı Uyanıklık ve Engelleme (Beşinci Alan): Arzuları ve duyguları görmezden gelerek, uyanıklık ve kurallar aracılığıyla hataları önlemeyi öncelik kabul eden şemaları içerir.

 

Şemalar Hangi Başa Çıkma Mekanizmalarını Ortaya Çıkarır? 

Şema terapide, bireyin şemalara verdiği tepkilerin başa çıkma mekanizmaları olarak adlandırıldığını belirtmiştik. İngilizcede karşımıza ‘‘coping mechanism’’ olarak çıkan başa çıkma mekanizmaları ile; düşünce, duygu veya davranış formu olarak karşılaşabiliriz. Birey, yarattığı herhangi bir şemadan doğan olumsuzluklardan kaçmak, bu olumsuzluklara dayanabilmek için başa çıkma mekanizmalarını devreye sokar. Erken dönemde, yani çocuklukta, başa çıkma mekanizmalarının bir çeşit hayatta kalma yolu olduğunu söyleyebiliriz; ama yetişkinlik döneminde durum farklıdır. Başa çıkma mekanizmaları, yetişkin bireylerde şemaları pekiştirme tehlikesine sahiptir.

Şemalar ve başa çıkma mekanizmaları, belli bir kural çerçevesinde birbiriyle eşleşmez. Bu da demektir ki hangi şemanın hangi mekanizmayı devreye sokacağı net bir şekilde bilinemez. Başa çıkma mekanizmaları, bireyin kendi karakteri ya da ebeveynlerinden öğrendikleri ile ortaya çıkar. Böylece bu mekanizmaların tamamen kişiden kişiye değişkenlik gösterdiğini söylemek yanlış olmaz. Örneğin, bireyler; aynı şemaya aynı başa çıkma mekanizmaları ile yanıt verebilecekleri gibi aynı şemaya bambaşka yanıtlar da verebilir. Öte yandan bir birey, sürekli aynı şema ile karşı karşıya kalsa dahi zaman içerisinde ona yanıt olarak geliştirdiği başa çıkma mekanizmaları da değişim geçirebilir.

Şemalara karşı geliştirildiğini görebileceğimiz 3 ana başa çıkma mekanizması mevcuttur. Bunlar:

  1. Telafi Çabası: Bu başa çıkma mekanizması, şemalara adeta savaş açma niteliği taşır. Şemaya tamamen karşı çıkan birey, bu şemayı karşısında savaş vermesi gereken bir sorun olarak görür. Şemaların problematiği düşünüldüğünde, onlarla savaşmak sağlıklı ya da mantıklı gibi gelebilir; fakat bu başa çıkma mekanizması, sanılanın aksine, bireye daha büyük zarar verebilme potansiyeline sahiptir. Daha saldırgan, duyarsız ve aşırıya kaçan davranış biçimleri sergilemeye eğilimli hale gelen bireyin; özellikle sosyal ilişkileri tehlikeye girebilir.
  2. Kaçınma: Adı üstünde, bu başa çıkma mekanizmasında birey; şemayı tetikleyecek tüm etkenlerden kaçınarak savunmasız duruma düşmemeye gayret gösterir. Kaçınma da oldukça sağlıksız sonuçlar doğurabilecek bir stildir. Madde kullanımı başta olmak üzere çeşitli riskli ve zorlayıcı davranışların bu stilden kaynaklı ortaya çıkması olasıdır. Ayrıca bu stilin bireyin dikkat seviyesini de olumsuz etkilediği bilinmektedir.
  3. Teslim Olma: Bir başka ‘‘adı üstünde’’ diyebileceğimiz başa çıkma mekanizması da teslim olmadır. Teslim olan birey, şemayı kabullenir ve kendisini ona bırakır. Teslimiyet hali, şemanın pekişmesine ve sürdürülebilir hale gelmesine neden olur. Bir örnek vermek gerekirse, erken yaşta duygusal istismara uğramış bir bireyi düşünebiliriz. Bu bireyin teslim olması durumunda gelecekte de duygusal istismar ile dolu bir ilişkinin içine çekilmesi kuvvetle muhtemeldir.

 

Şema Terapi Almak İstiyorum, Ne Yapmalıyım? 

Şema terapi almak isteyenlerin, şema terapi alanında uzmanlaşmış terapistlere başvurması gerekir. Gerek ülkemizde gerek dünyada şema terapi alanında uzmanlaşmış terapistlerin sayısı oldukça sınırlıdır. Bu da şema terapi almak isteyen bireyler ile uzmanların çok sık bir araya gelememesi ile sonuçlanmaktadır. Şema terapi alanında uzmanlaşmış terapistler bulmakta zorlanan; fakat kesinlikle şema terapi almak isteyenlere ise şöyle bir tavsiyemiz olabilir: Yazımızın önceki bölümlerinde de bahsettiğimiz üzere, şema terapi farklı yöntemlerden etkilenerek ortaya çıkmış bütünsel bir terapidir. Bu sebeple bilişsel davranışçı terapi (BDT) alanında uzman terapistler, şema terapiye ve onun temel taşlarına dair bilgi birikimine sahip olabilir. Şema terapisti bulmakta zorlandığınız noktada; bilişsel davranışçı terapi veren terapistler ile iletişime geçebilir, kabul gördüğünüz takdirde şema terapisine onlar ile başlayabilirsiniz.

 

Şema Terapide Hangi Konseptler Mevcuttur? 

Şema terapide 2 temel konsept vardır. Bunlar:

  1. Empatik Yüzleşme: Empatik yüzleşme konsepti, terapistinizin terapi sırasında ortaya çıkan şemalarınızı doğrulaması, bu şemalara karşı anlayışlı ve empatik bir yaklaşım geliştirmesi ve değişimin önemine dikkat çekmesi üzerine kuruludur. Terapistin bu tutumu sayesinde, sizde benzeri bir tutum kazanır; önemi vurgulanan noktalara dikkat kesilirsiniz.
  2. Sınırlı Yeniden Ebeveynlik: Sınırlı yeniden ebeveynlik konseptinde terapistiniz; çocukluğunuzda ebeveynleriniz tarafından karşılanmamış şefkat, saygı, güvenlik gibi duygusal ihtiyaçlarınızın neler olduğunu belirler ve bunları size sunar. Böylece çocukluğunuzda eksikliğini yaşadığınız duygusal ihtiyaçlarınız karşılanmaya başlar. Bu konseptte sanıyoruz ki en çok dikkat çeken nokta konsepte adını veren kelimelerden ‘‘sınırlı’’ kelimesidir. Buradaki sınırlı kelimesi şu anlama gelir: Günün sonunda mevcutta ne çocuk vardır ne ebeveyn. Burada var olan kişiler esasında bir terapist ve onun danışanıdır. Terapist, konsept çerçevesinde danışanına yeniden ebeveynlik sergilerken; sergilediği bu tavrın etik standartlara uyumlu şekilde ilerlemesine dikkat etmek durumundadır. Aşırıya kaçacak, diğer bir tabirle sınırı aşacak tutum ve davranışlar terapinin yapısına, işleyişine ve hatta danışana zarar verecektir.

 

Şema Terapide Hangi Teknikler Kullanılır?  

Şema terapisi esnasında terapistler, farklı tekniklere başvurur ve bu teknikler ile danışanını tedavi etmeye çabalar. Kimi teknikler kimilerinde fazlasıyla işe yarar, kimi teknikler ise kimileri için uygun değildir ve bu nedenle de başarılı sonuçlar ortaya koyamaz. Bu noktada terapistin yanı sıra bireyin kendisine de önemli bir görev düşmektedir: Terapi seansınız esnasında kullanılmasından hoşlanmadığınız, sizde işe yaramadığını düşündüğünüz bir teknik varsa bunu mutlaka terapistiniz ile paylaşmalısınız. Unutmayın ki terapistiniz ile kuracağınız sağlıklı iletişim de şema terapisinin bir parçasıdır. O iletişim kurulmadığı takdirde faydalı bir terapi süreci beklememek gerekir.

Şema terapide uygulanan 4 temel teknik vardır. Bunlar:

  1. Duygusal: Duygusal teknik, bireyin şemalarına karşı duygularını kullanması tekniğidir. Bu teknik sayesinde birey duygularını tam anlamıyla deneyimleme ve onları ifade etme şansını yakalar. Bireyin, terapi güvencesinde duygularını dışa vurması sonucu olumlu yönde ilerleme kaydetmesi beklenir. En çok başvurulan duygusal teknikler rol yapma (role playing) ve güdümlü imgelemedir (guided imaginery).
  2. Bilişsel: Bilişsel teknik, bireyin şemalarından kaynaklı ortaya çıkan zararlı düşünceleri tanımlaması ve bu düşünceler ile mücadele etmesi tekniğidir.
  3. Davranışsal: Davranışsal teknik, bireyin başa çıkma mekanizmaları sonucu oluşmuş olan davranışlarını olumlu yönde değiştirmek ve böylece bireyin sağlıklı seçimler yapmasını sağlamak üzere kullanılan öğretici bir tekniktir. Terapi kapsamında bu davranışları değiştirebilmek için yine rol yapma tekniğine başvurulabilir. Burada rol yapma tekniği, iletişim becerilerinizi geliştirmenize yardımcı olacaktır. Bunun yanı sıra terapistiniz ile sorun-çözüm odaklı sohbetler gerçekleştirebilir ve hatta seanslarınız sonrasında uygulamanız için çeşitli egzersiz tavsiyeleri alabilirsiniz.
  4. Kişilerarası: Kişiler arası teknikte birey, şemalarının kendisini nasıl etkilediğini anlayabilmek adına sosyal yaşantısına ve sosyal ilişkilerine başvurur. Bu sayede sosyal yaşantısını da o yaşantı içerisinde gelişen ilişkileri de objektif bir merceğin altına alabilir.  Bu kapsamda terapi seanslarına ilişkide olduğunuz kimseleri çağırmanız beklenebilir. Örneğin, partneriniz ya da en yakın arkadaşınız sizinle beraber terapi seansına katılabilir ve bu da sizin, şemalarınızın ve onlara verdiğiniz tepkilerin nasıl işlediğini daha net görüp bireysel yaşantınızda da benzer yollara eğilim göstermenizi sağlayabilir.

 

Şema Terapinin Zayıf Yönleri Var Mıdır, Varsa Nelerdir? 

Şema terapinin vaat ettiği alanlarda başarıya ulaştığını, olumlu yönde etkili olduğunu kanıtlar nitelikte çalışmalar mevcuttur. Örneğin 2014’te gerçekleştirilen bilimsel bir çalışma sonucunda, şema terapinin kişilik bozukluklarını tedavi etmede etkili olacağı ortaya çıkmıştır. Kişilik bozukluklarının tedavisi, şema terapinin ana gündemlerinden biridir. Bu örnekte de görüldüğü üzere terapinin ana gündemleri, terapinin kendisi sayesinde pozitif ilerleme ile sonuçlanmaktadır. Yine de şema terapinin umut verici olması, bilimsel çalışmalarda olumlu sonuçlar ortaya koyması; hiçbir zayıf yönü olmadığı anlamına gelmemektedir. Şema terapi 1980’lerden bu yana etkin bir terapidir. Bu 42 yıllık geçmiş, psikoloji dünyası için oldukça kısa bir geçmiştir. Bu da şema terapinin henüz yeni bir terapi türü olduğunun ve etkileri, başarıları hakkında uzun vadeli ve nitelikli çalışmaların olamayacağının bir göstergesidir. Evet, tıpkı az önce verdiğimiz örnek gibi örnekler vardır; ancak uzmanların görüşü bu çalışmaların yeterli olmadığı ve daha fazla çalışmaya, araştırmaya ve denemelere ihtiyaç duyulduğu yönündedir.

Bunun yanı sıra, şema terapi uzun da bir yolculuktur. Şema terapiye başlayan bir birey, birkaç seans sonrası tam ya da tama yakın bir iyileşme beklememelidir. Şema terapi, uzun süreli bir terapi türüdür ve hemen sonuç vermesi mümkün değildir. Kimi bireylerin yıllar boyu şema terapi görmesi dahi gerekebilir. Terapi fiyatlarının yüksekliği ve herhangi bir sigorta tarafından da karşılanmıyor oluşu göz önüne alındığında, böylesi uzun bir terapi süreci bireyler için maddi açıdan problem yaratabilir.

 

 

 

 

 

BLOG

Önerilen Diğer İçerikler
Terapi yolculuğuna daha uygun fiyatlarla başlayabilmen için ilk seansının %15'ini biz karşılıyoruz.

Terappin ile Terapi Yolculuğuna %15 İndirimli Başla

Terappin'in uzman klinik psikologları ile daha huzurlu bir hayata ulaşabileceğin terapi yolculuğuna ilk adımı at.

Terapi yolculuğuna daha uygun fiyatlarla başlayabilmen için ilk seansının %15'ini biz karşılıyoruz.