Dopamin Nedir, Dopamin Eksikliği Belirtileri Nelerdir? | Mutluluk İle İlişkisi

Dopamin Nedir, Dopamin Eksikliği Belirtileri Nelerdir? | Mutluluk İle İlişkisi

Terappin | Online Psikolog

Terappin Blog
26.09.2022 tarihinde oluşturdu.

Dopamin; nasıl zevk alacağımız, zevki nasıl hissettiğimiz noktasında rol oynar. Düşünme ve planlama gibi eşsiz insani yeteneklerimizin de kilit parçasıdır. Çaba gösterme, odaklanma ve bir şeyleri ilgi çekici bulmada yardımcımız yine dopaminin kendisidir.

Dopamin Nedir, Dopamin Eksikliği Belirtileri Nelerdir? | Mutluluk İle İlişkisi

Vücudumuz, ahenkle işleyen önemli bir mekanizma. Bu mekanizmanın sorunsuz işlemesini sağlayan pek çok etken mevcut. Vücut içi görev yapan kimyasallar, bu etkenlere verilebilecek güzel örneklerden biri. Bu yazımızda, ‘‘Dopamin’’ ismi ile tanıdığımız kimyasalı sizlere anlatacağız.

Sorularına vereceğimiz yanıtlarla, dopamine dair tüm bilgileri sizlerle paylaşacağız!

Mutluluk Hormonu Dopamin Nedir, Sizi Nasıl Hissettirir?

Nöronlar arası ya da nöron ile bir başka hücre arasındaki bağlantıyı sağlayan kimyasallara ‘‘nörotransmiter’’ adı verilmekte. Adından ‘‘mutluluk hormonu’’ olarak bahsetmeyi sevdiğimiz dopamin de nörotransmiter olarak adlandırabileceğimiz, vücut içi iletişim aracı görevi gören bir kimyasal. Vücudumuz bu kimyasalı ürettikten sonra sinir sistemimiz onu, sinir hücreleri arasında gerçekleşecek mesajlaşma için kullanır. Bu sebeple dopamin, mutluluk hormonunun yanı sıra ‘‘kimyasal haberci’’ olarak da bilinmektedir. Dopamin, beynimiz tarafından iki aşamalı bir süreç sonucu üretilir. Bu süreci kısaca şu şekilde anlatabiliriz:

  1. Tirozin amino asidi dopa adı verilen bir maddeye dönüştürülür.
  2. Dopa adlı bu madde dopamine dönüştürülür.

Vücudumuz dopamini beyindeki dört ana yol aracılığıyla yayar. Vücuttaki diğer sistemler gibi bu sistemi de herhangi bir sağlık problemi yaşamadığımız sürece fark etmeyiz (ve hatta belki de ne olduğuna dair bir bilgimiz dahi olmaz).

Dopamin; nasıl zevk alacağımız, zevki nasıl hissettiğimiz noktasında rol oynar. Düşünme ve planlama gibi eşsiz insani yeteneklerimizin de kilit parçasıdır. Çaba gösterme, odaklanma ve bir şeyleri ilgi çekici bulmada yardımcımız yine dopaminin kendisidir.

Mutluluk Hormonu (Dopamin) Ne İşe Yarar?

Dopaminin davranışsal ve fiziksel fonksiyonlarımız üzerinde birçok etkisi vardır. Bu fonksiyonlar:

  1. Nabız
  2. Kan damarı fonksiyonları
  3. Böbrek fonksiyonları
  4. Emzirme
  5. Bulantı ve kusma kontrolü
  6. Uyku
  7. Ağrı mekanizmalarının işleyişi
  8. Mod (Duygu durumu)
  9. Dikkat
  10. Motivasyon
  11. Öğrenme

şeklinde sıralanabilir.

Mutluluk Hormonu (Dopamin) Ruh Sağlığına Nasıl Etki Eder?

Ruh sağlığı bozukluklarına veya yaşanan herhangi bir psikolojik zorluğa tek bir neden atfetmek doğru olmaz; ancak yaşanan sorun her ne ise genellikle beynin çeşitli bölümlerinde gereğinde fazla ya da az dopamin olmasıyla bağlantılı olduğunu söyleyebiliriz. Bahsi geçen ruh sağlığı bozukluklarına/problemlerine birkaç örnek vermek gerekirse:

  1. Şizofreni: Onlarca yıl önce, araştırmacılar şizofreni semptomlarının hiperaktif bir dopamin sisteminden kaynaklandığını düşünüyordu. Yapılan son çalışmaların ise, kimi şizofreni vakalarının beynin belirli bölümlerinde gereğinden fazla dopamin bulunmasından kaynaklandığını ortaya çıkardı. Görülen halüsinasyonların ve sanrıların da nedenine böylece ulaşılmış oldu. Beynin diğer bölümlerinde dopaminin eksik oluşunun ise isteksizlik, motivasyon düşüklüğü gibi farklı belirtilere yol açtığı biliniyor.
  2. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB): Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna sebep olan faktör %100 tanımlanamamış olsa da bazı araştırmalar bu rahatsızlığın dopamin eksikliğinden kaynaklanabileceğini gösteriyor. Günümüzde uzmanların dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yaşayan çoğu hastaya önerdiği bilinen metilfenidat ilacı (Ritalin) da dopamin artırıcı bir ilaçtır.
  3. Yasaklı Madde Kullanımı ve Yasaklı Madde Bağımlılığı: Kokain ve benzeri uyuşturucular, kişilerin beyninde hızlı ve yüksek seviyede dopamin artışına sebep olur. Bu durum, vücudumuzda bulunan beyin ödüllendirme sistemini tatmin etse dahi düzenli kullanım halinde kişinin zevk alma eşiğini de yükseltir. Bu da her seferinde daha fazla dopamin ihtiyacı duymak ve daha fazla yasaklı madde kullanmak zorunda hissetmek anlamına gelir. Öte yandan, vücudun dopamin dengesi de tamamen bozulur ve vücut kendi kendine dopamin üretimini azaltır. Böylelikle herhangi bir madde etkisinde olmasanız dahi duygusal anlamda kendinizi kötü hissedebilirsiniz.

Mutluluk Hormonu (Dopamin) Beden Sağlığına Nasıl Etki Eder?

Dopaminin yalnızca ruh sağlığına değil, beden sağlığına da etki ettiği biliniyor. Dopamin ve beden sağlığı ilişkisi söz konusu olduğunda Obeziteden ve Amerikan Tıp Derneği tarafından 2013’te hastalık olarak tescillenen Parkinson hastalığından bahsetmek şart:

  1. Parkinson Hastalığı: Dopamin, beyindeki nöronların iletişim kurmasını ve hareketi kontrol etmesini sağlar. Parkinson’da bir tür nöron sürekli olarak dejenerasyona uğrar ve artık gönderecek bir sinyali olmadığından vücudun daha az dopamin üretmesine yol açar. Yaşanan bu kimyasal dengesizlik de fiziksel bazı semptomlarla karşı karşıya kalmanıza neden olur. Titreme, spontan hareketlerde yavaşlama, sertlik, zayif denge ve zayıf koordinasyon; görülen başlıca fiziksel semptomlardır. Doktorlar, fiziksel semptomları gidermek üzere dopamin seviyesini yükseltecek ilaç tedavilerine başvurarak yaşanan kimyasal dengesizliği ortadan kaldırmayı amaçlar.
  2. Obezite: Kilo almanızın ardında yatan neden, çoğu zaman, yaktığınızdan daha fazla kalori almanızdır. Öyleyse, obezite hastaları niçin daha az yiyerek zayıflayamaz? Maalesef söz konusu obezite olduğunda zayıflamak o kadar da kolay değildir çünkü obezite hastalarının zayıflama sürecinde karşılarına çok daha farklı engeller çıkar. Örneğin, beyin ödül sistemleriyle ilgili bir sorun yaşıyor olabilirler. Bu da kendilerini doymuş, tatmin hissedebilmeleri için yemeleri gereken miktarı etkileyebilir. Yapılan görüntüleme çalışmaları, obezite hastalarının vücutlarında yeterince mutluluk hormonu bulunmuyor olabileceğini düşündürüyor. Üstelik bu defa söz konusu mutluluk hormonu yalnızca dopamin değil, aynı zamanda serotonin de.

Dopamin ve Serotonin Aynı Şey Midir?

Her ne kadar bizler gündelik konuşmada dopamin ve serotonini mutluluk hormonu olarak tanımlasak da dopamin ve serotonin aynı şeydir elbette diyemeyiz. Evet, dopamin de serotonin de vücutta bulunan kimyasal nörotransmiterlerdir; ancak dopamin uyarıcı, serotonin ise inhibe edici bir nörotransmiterdir. Bunun yanı sıra bu ikili arasındaki farkları şu şekilde sıralayabiliriz:

  1. Dopamin motivasyonun işleyişine etki ederken serotonin duygu durumu işleyişine, yani kişilerin modlarına etki eder.
  2. Dopamin normal hareket edebilmek ve denge için, serotonin ise uyku ve sindirim için önemlidir.
  3. Dopamin ödül duygusu, motivasyon ve üretken olmakla ilişkilendirilir, serotonin ise mutluluk, odaklanma ve dinginlik ile ilişkilendirilir.
  4. Dopamin eksikliği hafıza kaybına, cinsel dürtülerde düşüşe, sindirimde ve idrak yetisinde zayıflamaya neden olurken serotonin eksikliği acıya hassasiyet geliştirme, agresiflik, anksiyete ve depresyona neden olur.

Mutluluk Hormonu (Dopamin) Neden Önemlidir?

Dopamin, genellikle vücudumuzda ikincil bir rol oynar. Gel gelelim bazı tıbbi durumlarda dopaminin adeta bir cankurtaran görevi gördüğünü söylemezsek olmaz. Aşağıda sayacağımız tıbbı durumları doktorlar, dopamin içeren ilaçlar reçete ederek tedavi etmektedir:

  1. Düşük kan basıncı
  2. Hayati organlara zayıf kan akışı
  3. Düşük kalp debisi (Kalp yeterince kan pompalamadığında yaşanır)
  4. Bazı septik şok vakaları

Dopamin İçeren İlaçların Komplikasyonu Olur Mu?

Doktorlar tarafından reçete edilse bile her ilaçta olabileceği gibi dopamin içeren ilaçların kullanımında da hastalar kimi komplikasyonlarla karşı karşıya kalabilirler. Aşağıda listeleyeceğimiz komplikasyonlar, dopamin içeren ilaçların kullanımında yaşanabilecek olası komplikasyon örnekleridir:

  1. Düzensiz kalp atışı
  2. Kalp atışı hızında yükselme
  3. Göğüs ağrısı
  4. Nefes almada zorlanma
  5. Baş ağrısı
  6. Bulantı ve kusma

Not: Vücuda giren tüm ilaçlar birbiriyle etkileşim halinde olduğundan kullandığınız her ilaçtan doktorunuzun haberdar olması hayati önem taşır.

Mutluluk Hormonunu (Dopamin) Artıran Besinler Nelerdir?

Kendinizde fark ettiğiniz belirtilere göre dopamin seviyenizde düşüş ya da artış yaşadığınıza dair öz değerlendirmelerde bulunabilirsiniz. Biz de size bu hususta yardımcı olmak, sağlıklı tavsiyelerde bulunmak isteriz. Dopamin seviyenizinde düşüşten şüphelendiğiniz ve bu seviyeyi ideal noktada tutmak istediğiniz takdirde, aşağıda ismini ve özelliklerini sıralayacağımız besinleri beslenme rutininize katabilirsiniz. Bu özellikler, ismi geçen besinlerin nasıl dopamin seviyesini beslediğini açıklamaktadır:

  1. Bitter Çikolata: Bitter çikolata, çikolata çeşitleri arasında uzmanlar tarafından da en sağlıklı çikolata çeşidi olduğu bilinen (günde 1-2 dilim tüketildiği takdirde) tatlı bir besindir. Tatlı, lezzetli ve diğer çikolatalara kıyasla kıyasla daha sağlıklı olmasının yanı sıra dopamin üretiminin kilit maddelerinden fenilalanin içeriğine de sahiptir.
  2. Çiğ Badem: Kaju fıstığı hariç kuruyemişlerin tamamı, dopamin seviyesini dengede tutmanıza yardımcı olur; fakat çiğ badem, diğer kuruyemişlere kıyasla dopamin açısından çok daha avantajlıdır. Tıpkı bitter çikolatada olduğu gibi, çiğ bademde de fenilalanin mevcuttur. Günde 5-6 adet çiğ badem tüketmenin düşük dopamin seviyesinin dengelenmesine destek olacağını söyleyebiliriz.
  3. Yumurta: Yumurta, dopamin üretiminde kilit rol üstlenen dokuz amino asiti de içeren tam bir dopamin kaynağıdır.
  4. Kırmızı Pancar ve Kırmızı Pancar Suyu: Kırmızı pancar, yüksek bir demir kaynağı olmasının yanı sıra dopamin üretimini uyaran amino asitlerden betain de içerir. Kırmızı pancarı ister katı ister sıvı halde tüketerek vücudunuza dopamin takviyesinde bulunabilirsiniz.
  5. Muz: Muzun içerisinde yazımızda da bahsi geçen amino asitlerden tirozin bol miktarda bulunur. Tirozin, hem dopamin üretimini uyaran hem de dopamin seviyesini düzenleyen bir amino asit türüdür. Başta küçük ve olgun muzlar olmak üzere, muz tüketimiyle motivasyonunuzu, konsantrasyonunuzu ve hafızanızı destekleyebilirsiniz.
  6. Kabak Çekirdeği: Kabak çekirdeği hem tirozin hem de E vitamini bakımından zengin olmasıyla dopamin üretimini uyarır.
  7. Elma: Elma; dopamin üretimini uyaran kuersetin ve dopamin hücrelerini olası hasarlardan koruyan, polifenol adı verilen güçlü bir antioksidan deposudur. Bu da elmanın dopamin üretimini destekleyici meyvelerin başında gelmesini sağlar.
  8. Çilek: Çilek, iyi bir C vitamini deposudur. C vitamini vücudumuzda, dopamin erişimine de engel olan beyindeki serbest radikallerle savaşan savaşçı bir kimliğe sahiptir. Çilek yiyerek dopamine erişiminizi kolaylaştırabilirsiniz.

Karpuz: Karpuzda tirozin amino asidinin yanı sıra B6 vitamini de bulunur ki bu vitamin, dopamin üretiminde kullanılan bir vitamin türüdür.

Mutluluk Hormonunu (Dopamin) Azaltan Besinler Nelerdir?

Mutluluk hormonu adı verilen bir hormonu azaltma fikri başta tuhaf gelse de dopaminin de gereğinden fazla yükseldiği zamanlarda vücudun dengesini bozarak zarar verebileceğini söylemekte yarar var. Öte yandan, dopamin seviyenizi kendi çabalarınızla artırarak vücudunuzda yakalamaya çalıştığınız ideal dengeden uzaklaşmamanız için, dopamin miktarını azaltan besinleri tüketim miktarınızı tekrar gözden geçirebilirsiniz. Dopamini azaltan besinleri şöyle sıralayabiliriz:

  1. Kaju Fıstığı
  2. Melisa Otu
  3. Papatya
  4. Kuşkonmaz
  5. Sarımsak

Mutluluk Hormonuna (Dopamin) Dair Şaşırtıcı Bilgiler

  • Dopamin Karar Verme Mekanizmanızı Etkiler

Kimi zaman verdiğiniz kararlardan pişmanlık duymaz, gerçekleştirdiğiniz eylemden sonuna dek arkasında duracak kadar memnun olursunuz. İşte böyle zamanlarda dopaminden yardım aldığınızı söylemek mümkün. Dopamin, karar verme mekanizmanız üzerinde büyük bir etkiye sahiptir; çünkü gerçekleştireceğiniz eylemlerin sonucunu düşünerek hareket etmenizde rol oynar. Özetle, dopamin, yanlış kararlar yerine doğru kararlar alıp bu kararların peşinden gitmenizde sizin yanınızda olur.

  • Yenilikler Dopamin Salgılamanızda Yardımcıdır

Journal of Neuroscience isimli dergide yayınlanan bir araştırma, yaşamınızda yapacağınız tüm değişiklikleri dopamin artırıcı bir unsur olarak tanımlıyor. Yeniliğin yükselttiği dopamin seviyesi sayesinde kişilerin, daha yüksek kazanımlara ulaşmada daha motive olacağı da belirtiliyor. Yenilikler rutin haline geldikçe, yani eskidikçe, yarattıkları etki de kendileriyle birlikte eskimeye başlıyor. Bu nedenle hayatınız boyunca monotonluktan kaçınmanız gerektiğinin altını çizmek isteriz.

  • Öğrenilmiş Deneyimlerde de Dopamin Etkisi Görülür

Bir ödülün sonucu beklentinizi aştığında, buna ‘‘pozitif tahmin hatası’’ denir ve bu; dopamin tarafından belirlenen bir durumdur. Bir örnek vermek gerekirse, çok aç hissettiğiniz bir anda tadının çok kötü olacağını düşündüğünüz bir yemeğin tabağınızda olduğunu hayal edin. O yemeyi yemeğe başladıktan sonra, düşüncelerinizde hatalı olduğunuzu; yemeğin tahmininizin çok üstünde bir lezzete sahip olduğunu varsayalım. Buradaki hatanız pozitif bir hatadır; çünkü bu hata sayesinde ileride daha az tereddütlü biri haline dönüşümünüzün bir başlangıcıdır. Bu dönüşümün ana etkeni de dopaminden başkası değildir. Tam tersi, ödülün sonucu beklentinizi karşılamadığında da ‘‘negatif tahmin hatası’’ meydana gelir. Bu da ödüle yönelik gelecekteki davranışınızı değiştirmenin yanı sıra, beklentinizi karşılayacak bir ödül için alternatif yöntem arayışınızı perçinler.

  • Tahmin Etmenin Dopamin Üzerindeki Gücü

Bir olaya katılım gösterip bu olaya dair bir tahminde bulunduğunuzda dopamin seviyeniz yükselir, motivasyonunuz ve tetikte olma haliniz çoğalır. Örneğin, bir yarışmaya katıldığınızı düşünün. Bu yarışmaya dair tahminleriniz; yarışmaya katılıp başarılı olmanız üzerinde bir hayli etkili olacaktır.

  • Dopamin Kemiklerinizi Güçlendirebilir

Kalsiyum metabolizması dopamin tarafından doğrudan etkilenmektedir. Bu nedenledir ki ideal dopamin salınımına ulaşmanız kemiklerinizi güçlendirebileceğiniz anlamına gelmektedir. Kemiklerin sağlığı ve sağlamlığı söz konusu olduğunda dopaminin adı pek geçmese de dopaminin kemikler üzerindeki olumlu etkisi yadsınamaz.

  • Uyku Problemlerinizin Ardında Dopamin Fazlalığı Yatıyor Olabilir

Yazımızda da bahsettiğimiz gibi, her şeyin fazlası zarar; dopaminin de öyle. Dopamin kişiyi uyanık, tetikte ve konsantre tuttuğundan dopamin seviyesindeki gereğinden fazla artış uyku düzeninizi olumsuz yönde etkileyebilir. Uykusuzluğunuzun ardındaki sebepleri araştırma evresindeyseniz, dopamin faktörünü değerlendirmeye almayadan geçmeyin deriz.

  • Zamanın Çok Hızlı ve Çok Yavaş Geçtiği Durumlarda Dopamin Faktörü

Keyifli vakit geçirdiğimiz anlarda zamanın normalde olduğundan daha hızlı akıp gittiğini bize düşündüren bir his vardır. Tersi durumlarda, yani pek de keyifli geçirmediğimiz sıkıcı anlarda, ise aksine zamanın geçmek bilmediğinden yakınırız. Bu gibi durumlarla karşı karşıya kaldığınızda bilin ki dopamin etkisi altındasınız; çünkü dopamin, bizim içsel saatimiz üzerinde etkili bir faktör. Keyifli anlarda dopamin salınımı artar, dolayısıyla içsel saatimizin akış hızı hızlanır. Sıkıcı anlarda ise dopamin salınımı azalır ve böylece içsel saatimizin akış hızı da buna paralel olarak düşer.

  • Miyop (Yakını görebilme, uzağı görememe) Tedavisinde Dopamin Kullanımı

Kapalı alanlarda geçirilen vakit miktarı, miyopa yakalanma riskini artırır; çünkü kapalı alanlarda ışığa maruz kalma oranı açık havaya kıyasla çok daha düşüktür. Bilim insanları bu savı, hayvanlar üzerinde yaptıkları çalışmalarla desteklemektedir. Yapılan çalışmalarda, hayvanların daha az ışığa maruz bırakıldıkları takdirde miyopa yakalandıkları görülmüştür. Önde gelen bir hipoteze göre, ışığın retinada dopamin salınımını uyardığı ve bunun sonucunda miyop olma ihtimalinin önüne geçildiğini öne sürmektedir.

  • Anne Davranışı ve Dopamin İlişkisi

Anne davranışı, dişilerin bakım faaliyetlerini farklı durumlara kolayca adapte edebilmesi eylemidir. Bu davranışlar, yüksek derecede motive olmuş bir beynin sonucudur. Dopamin ve oksitosin ikilisi, anne davranışı adı verilen bu davranışlarda önemli bir rol oynamaktadır. Buna güzel bir örnek olarak şu verilebilir: Yapılan çalışmalarda, hemşirelik nöbetleri esnasında kişilerdeki dopamin seviyelerinde yükselişler gözlemlenmiştir.




200'den fazla uzman psikolog arasından sana en uygun psikolog ile istediğin yerden 7-24 online terapiye başlamak için hemen uygulamayı indir!