Erteleme Davranışı Nedir? Nedenleri ve Başa Çıkma Yolları

Erteleme davranışı günlük yaşamda pek çok kişinin zaman zaman deneyimleyebildiği bir durumdur. Tek başına psikolojik bozukluk veya hastalık olarak değerlendirilmez. Erteleme, sadece zamanı iyi planlayamamakla açıklanabilecek bir davranış da değildir. Yapılacak görevin zor, sıkıcı veya belirsiz görülmesi, başarısızlık endişesi, kişinin kendi performansından beklentileri, dikkat dağıtıcı unsurlar ya da rahatsız edici duygulardan kısa süreli uzaklaşma isteği ertelemede rol oynayabilir. Bu nedenle ertelemenin altında yatan nedenler kişiden kişiye değişebilir.

Erteleme davranışını anlamak için sadece "Neden yapmıyorum?" sorusuna değil "Bu görevi düşündüğümde ne hissediyorum?", "Ertelediğimde kısa vadede ne değişiyor?" ve "Hangi koşullarda başlamam daha kolay oluyor?" gibi sorulara da odaklanabilirsiniz. Davranışın nasıl ortaya çıktığını fark etmek, ertelemeyle başa çıkmak için daha uygulanabilir yöntemler geliştirmenize yardımcı olabilir. Bu içerikte sürekli erteleme durumuyla ilgili merak ettiklerinize bakabilirsiniz.

Erteleme Davranışı Nedir?

Erteleme davranışı, yapılması planlanan veya gerekli görülen bir işi, gecikmenin olumsuz sonuçları olabileceği bilinmesine rağmen ileri bir zamana bırakma eğilimi olarak açıklanabilir. Ders çalışmaya başlamak, bir projeyi tamamlamak, randevu oluşturmak, ev işlerini yapmak veya önemli bir konuşmayı gerçekleştirmek gibi farklı görevler ertelenebilir.

Her geciktirme davranışı erteleme olarak değerlendirilmez. Öncelikler değiştiğinde bir görevi bilinçli şekilde başka bir zamana planlamak işlevsel bir karar olabilir. Ertelemede ise kişi çoğunlukla yapmayı planladığı davranışı geciktirir. Bu gecikme sonrasında stres, zaman baskısı veya pişmanlık gibi olumsuz sonuçlarla karşılaşabilir.

Erteleme davranışının sıklığı ve yaşam üzerindeki etkisi de kişiden kişiye farklılaşır. Zaman zaman bir işi ertelemek günlük yaşamın olağan bir parçası olabilir. Ancak erteleme sürekli hale geldiğinde akademik yaşamı, iş sorumluluklarını, ilişkileri ya da kişinin günlük işlevselliğini zorlaştırabilir. Bu noktada davranışı bir kişilik özelliği şeklinde etiketlemek yerine hangi görevlerin, düşüncelerin, duyguların veya koşulların ertelemeyi tetiklediğini anlamaya çalışmak daha sağlıklı olabilir.

Erteleme Davranışı Neden Olur?

Bir işi ertelediğinizi fark ettiğinizde ilk açıklamanız yeterince istekli veya disiplinli olmadığınız yönünde olabilir. Oysa erteleme davranışının ortaya çıkmasında görevin özelliklerinden kişinin o sırada yaşadığı duygulara kadar farklı faktörler rol oynayabilir.

Görevin çok büyük ya da karmaşık görünmesi başlangıç noktasını belirlemeyi zorlaştırabilir. Nereden başlayacağınızı bilemediğinizde görevi tamamen ertelemek kısa vadede kolay gelebilir. Benzer biçimde sıkıcı veya kişinin kendisi açısından anlamlı olmayan görevlerde işe başlamak daha fazla çaba gerektirebilir.

Başarısız olma ihtimali ve mükemmeliyetçilik hissi de bazı durumlarda kaçınmayı beraberinde getirebilir. Yapacağınız işin yeterince iyi olmayacağını düşünüyorsanız başlamayı geciktirmek bu düşüncenin yarattığı rahatsızlıktan geçici olarak uzaklaşmanızı sağlayabilir. Bazı kişilerde ise yüksek performans beklentileri ve mükemmeliyetçilik eğilimleri göreve başlamayı ya da işi tamamlamayı güçleştirebilir.

Çevresel koşullar da göz ardı edilmemelidir. Telefon bildirimleri, sosyal medya, sık kesintiler veya çalışma ortamındaki dikkat dağıtıcı unsurlar kişinin odağını başka alanlara yöneltebilir. Ertelemenin nedenini anlamaya çalışırken tek bir açıklama aramak yerine davranışın hangi görevlerde ve hangi koşullarda tekrarlandığını gözlemlemek daha anlamlı olabilir.

Erteleme ve Tembellik Arasındaki Fark Nedir?

Erteleme davranışı günlük konuşmalarda sıklıkla tembellikle eş anlamlı kullanılabilir. Ancak bu iki kavram aynı şeyi ifade etmez. Erteleyen kişi çoğu zaman yapması gereken görevin farkındadır ve işi tamamlamak isteyebilir. Buna rağmen başlamayı veya devam etmeyi geciktirir.

Erteleme sırasında kişi yapılması gereken işi düşünmeye devam edebilir. Yaklaşan teslim tarihi nedeniyle endişelenebilir, işi yapmadığı için kendisini eleştirebilir ya da son anda yetiştirmeye çalışabilir. Dolayısıyla dışarıdan hareketsizlik gibi görünen davranışın arkasında yoğun bir zihinsel süreç bulunabilir.

"Tembellik" ise bilimsel veya klinik bir tanı değildir. Günlük dilde farklı anlamlarda kullanılabilir. Bu nedenle bir kişinin davranışını "tembellik" şeklinde etiketlemek ertelemenin arkasındaki koşulları anlamayı zorlaştırabilir.

Örneğin kişi görevi nasıl yapacağını bilmiyor, başarısız olmaktan endişeleniyor veya işin büyüklüğü karşısında nereden başlayacağını kestiremiyor olabilir. Bu durumda "tembelim" demek yerine "Başlamamı zorlaştıran şey nedir?" sorusunu yöneltmek davranışı ayrıntılı değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Erteleme Döngüsü Nasıl Oluşur?

Erteleme bazı durumlarda kendisini tekrar eden bir davranış döngüsüne dönüşebilir. Döngünün nasıl ilerlediğini fark etmek, davranışın neden kısa vadede rahatlatıcı ancak uzun vadede zorlayıcı olabileceğini anlamaya yardımcı olur.

Örneğin tamamlamanız gereken önemli bir görev olduğunu düşünün. Görevi düşündüğünüzde sıkılabilir, başarısız olacağınızdan endişelenebilir veya yapmanız gerekenlerin büyüklüğü karşısında zorlanabilirsiniz. Bu rahatsız edici deneyimden uzaklaşmak için işe başlamayı erteler ve daha kolay ya da keyifli başka bir etkinliğe yönelebilirsiniz.

Erteleme o anda geçici bir rahatlama sağlayabilir. Artık zorlayıcı görevle doğrudan karşı karşıya olmadığınız için yaşadığınız rahatsızlık azalabilir. Ancak görev ortadan kalkmaz. Zaman ilerledikçe teslim tarihi yaklaşabilir ve yapılacak işler birikebilir.

Artan zaman baskısı stresin yükselmesine, kişinin kendisini eleştirmesine veya görevin başlangıçtakinden daha zor görünmesine yol açabilir. Kişi yeniden rahatsızlık yaşadığında tekrar kaçınmayı seçebilir ve döngü devam edebilir.

Döngüyü fark ettiğinizde sadece görevin sonucuna değil, ertelemeden hemen önce yaşadığınız duygu ve düşüncelere de dikkat edebilirsiniz. Böylece davranışın hangi noktada başladığını daha kolay görebilirsiniz.

Erteleme Davranışı Kaygı ile İlişkili Olabilir mi?

Erteleme davranışı bazı kişilerde kaygı ile ilişkili olabilir. Başarısız olma, eleştirilme ya da beklentileri karşılayamama konusunda yoğun endişe yaşandığında göreve başlamak zorlaşabilir.

Örneğin önemli bir sunum hazırlamanız gerektiğinde "Ya yeterince iyi olmazsa?" düşüncesi ortaya çıkabilir. Görevi ertelemek bu düşünceyle ve ona eşlik eden rahatsızlıkla yüzleşmeyi geçici olarak geciktirebilir. Ancak teslim tarihi yaklaştığında zaman baskısının artması kaygının daha yoğun hissedilmesine neden olabilir.

Her erteleme davranışının kaygıdan kaynaklandığını söylemek doğru değildir. Bazı görevler sıkıcı bulunduğu, belirsiz olduğu veya çok büyük göründüğü için ertelenebilir. Dikkat dağıtıcı çevresel faktörler ve kişinin günlük enerji düzeyi de davranış üzerinde etkili olabilir.

Erteleme ile kaygı arasındaki ilişki kişiye ve duruma göre değerlendirilmelidir. Hangi görevleri ertelediğinizi, bu görevler öncesinde neler düşündüğünüzü ve nasıl hissettiğinizi gözlemlemek aradaki olası bağlantıyı anlamanıza yardımcı olabilir.

Motivasyon Eksikliği Ertelemeye Neden Olur mu?

Bir göreve başlama isteğinin düşük olması ertelemeyi kolaylaştırabilir. Ancak ertelemeyi sadece motivasyon eksikliğiyle açıklamak yeterli değildir. İnsanlar önem verdikleri veya tamamlamak istedikleri görevleri de erteleyebilir.

Bir işe başlamak için her zaman yüksek düzeyde istek hissetmeyi beklemek görevin sürekli ileri bir zamana bırakılmasına yol açabilir. Bunun yerine davranış için küçük ve açık bir başlangıç noktası oluşturmak daha uygulanabilir olabilir.

Örneğin "Bugün raporu tamamlayacağım." hedefi yerine sadece gerekli belgeleri açmayı, başlıkları belirlemeyi ya da kısa bir bölümü hazırlamayı hedefleyebilirsiniz. Başlangıç eşiğini küçültmek görevin tamamını aynı anda düşünmekten kaynaklanan yükü azaltabilir.

Motivasyonun gün içerisinde ve farklı koşullarda değişebileceğini de hatırlamak önemlidir. Bu nedenle sadece istekli olduğunuz anlara güvenmek yerine çalışma ortamınızı düzenlemek, belirli rutinler oluşturmak ve görevleri somutlaştırmak davranışın devamlılığını destekleyebilir.

Erteleme Davranışıyla Nasıl Başa Çıkılır?

Erteleme nedenleri ile başa çıkmak için herkese uyan tek bir yöntem bulunmaz. İlk adım davranışın sizin için hangi durumlarda ortaya çıktığını fark etmek olabilir. Sürekli ertelediğiniz görevleri, ertelemeden önce yaşadığınız duyguları ve bunun yerine yaptığınız davranışları gözlemleyebilirsiniz. Ardından günlük yaşamınızda uygulanabilecek bazı düzenlemeleri deneyebilirsiniz:

• Büyük görevleri daha küçük ve açık adımlara ayırabilirsiniz. "Projeyi hazırla." yerine "Dosyayı aç.", "Kaynakları belirle." ya da "İlk bölümü yaz." gibi somut başlangıç noktaları oluşturabilirsiniz.
• Görevi tamamlamaya değil başlamaya yönelik hedef koyabilirsiniz. İlk aşamada yalnızca kısa bir süre çalışmayı planlamak başlangıç eşiğini düşürebilir.
• Dikkat dağıtıcı unsurları azaltabilirsiniz. Telefon bildirimlerini kapatmak veya çalışma sırasında ihtiyaç duymadığınız sekmeleri kapatmak odaklanmayı kolaylaştırabilir.
• Yapılacak işleri önem ve zaman açısından önceliklendirebilirsiniz. Her görevi aynı derecede acil kabul etmek yerine hangisinin önce ele alınması gerektiğini belirleyebilirsiniz.
• Kendinizden kusursuz bir başlangıç beklememeye çalışabilirsiniz. İlk denemenin mükemmel olması gerekmediğini kabul etmek göreve başlamayı kolaylaştırabilir.
• Belirsiz görevleri somutlaştırabilirsiniz. Tam olarak ne yapacağınızı bilmiyorsanız işe başlamadan önce ilk adımınızı tanımlayabilirsiniz.
• Ertelemenin öncesinde yaşadığınız duyguyu fark edebilirsiniz. Sıkıntı, endişe ya da başarısızlık korkusunu tanımlamak, otomatik biçimde kaçınmak yerine farklı bir tepki seçmenize yardımcı olabilir.
• Yoğunluk ve baskının ertelemenizi artırdığını fark ediyorsanız günlük yaşamınıza uygun stres yönetimi yöntemlerini değerlendirebilirsiniz.

Yöntemleri uygularken amaç erteleme davranışını hiçbir zaman yaşamamak değildir. Daha gerçekçi hedef, ertelemeyi fark ederek davranış üzerinde daha fazla seçim yapabilmek ve günlük sorumlulukların sürekli birikmesini önlemektir.

Uzman Notu: Erteleme zaman zaman kaygı, dikkatle ilişkili güçlükler veya duygu durum sorunları gibi başka durumlarla birlikte görülebilir. Ancak erteleme davranışının bulunması tek başına bu durumlardan herhangi birinin varlığını göstermez. Böyle bir değerlendirme ancak kişinin genel belirtileri ve yaşamındaki etkiler dikkate alınarak uygun bir ruh sağlığı uzmanı tarafından yapılabilir.

Ne Zaman Destek Alınmalıdır?

Zaman zaman işleri ertelemek tek başına profesyonel destek gerektiren bir durum değildir. Ancak günlük dilde "erteleme hastalığı" olarak da anılan bu davranış uzun süredir devam ediyor ve günlük yaşamınızda belirgin sorunlara neden oluyorsa davranışın altında yatan etkenleri ayrıntılı değerlendirmek yararlı olabilir.

İş veya okul sorumluluklarını düzenli biçimde yerine getirmekte zorlanıyorsanız, önemli görevleri ertelemek ilişkilerinizi etkiliyorsa ya da sürekli son dakika baskısı nedeniyle yoğun stres yaşıyorsanız destek almayı değerlendirebilirsiniz.

Benzer şekilde erteleme davranışınıza yoğun kaygı, sürekli kendini eleştirme, dikkat ve odaklanma güçlükleri veya duygu durumunuzdaki belirgin değişiklikler eşlik ediyorsa belirtilerin birlikte değerlendirilmesi önem taşıyabilir.

Profesyonel destek sırasında amaç sadece "ertelemeyi bırakmak" değildir. Davranışı tetikleyen düşünceleri, duyguları ve koşulları anlamak ve günlük yaşamınıza uygun başa çıkma yöntemleri geliştirmek üzerinde çalışılabilir. Bu süreçte bireysel terapi seçenekleri değerlendirilebilir.

Sonuç

Erteleme davranışı pek çok kişinin zaman zaman deneyimleyebildiği ve farklı nedenlerle ortaya çıkabilen bir davranıştır. Bu nedenle kendinizi "tembel" veya "iradesiz" şeklinde etiketlemek yerine hangi görevleri, hangi koşullarda ve hangi duygular eşliğinde ertelediğinizi gözlemlemek daha işlevsel bir başlangıç sunabilir.

Erteleme davranışı günlük sorumluluklarınızı, iş veya eğitim hayatınızı ve yaşam kalitenizi belirgin biçimde etkiliyorsa davranışın arkasındaki etkenleri anlamak için bireysel terapi seçeneklerini değerlendirebilirsiniz. Terappin üzerinden farklı çalışma alanlarına sahip uzman psikologları inceleyebilir ve ihtiyaçlarınıza uygun uzmanla online görüşme planlayabilirsiniz.